Vì sao Đình làng Hữu Bằng 400 năm tuổi bị “biến dạng” thẩm mỹ?

“Hồn xưa” của đình nay còn đâu?

Được xây dựng từ thế kỷ XVII, ngôi đình gần 400 năm tuổi nằm trong cụm di tích Đình Chùa Văn Chỉ Hữu Bằng đã được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch công nhận di tích lịch sử năm 1989.

Đưa PV Báo CAND đi tham quan một vòng ngôi đình sau trùng tu, ông Nguyễn Văn Phú (70 tuổi, thôn Đình, làng Hữu Bằng) cho hay, năm 2023, khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt dự án phục chế, tu bổ khu di tích Đình Chùa Văn Chỉ Hữu Bằng với ngân sách lớn là 89 tỷ đồng (trong đó riêng hạng mục đình là 43 tỷ đồng), người dân vô cùng phấn khởi, kỳ vọng số tiền lớn từ ngân sách nhà nước sẽ giúp gìn giữ sự trường tồn của ngôi đình gần 400 năm tuổi này.

“Dưới danh nghĩa trùng tu, tôn tạo với nguồn ngân sách được nhà nước cấp rất lớn, nhưng ngôi đình cổ kính này đang đứng trước nguy cơ mất đi hồn cốt. Những linh vật "biết bay, biết múa" nay bị thay thế thành những hình thù kỳ dị, những cột gỗ quý mất tích bí ẩn, và một công trình di sản quốc gia đang bị "trẻ hóa" một cách thô bạo”, ông Phú chua chát chia sẻ.

Theo lời người dân, khi bắt đầu triển khai trùng tu, đơn vị thi công đã thực hiện hạ giải khá cẩn thận. Đến quá trình triển khai, toàn bộ khu vực trùng tu lại bị rào tôn kín mít và thực hiện chính sách "nội bất xuất, ngoại bất nhập" nên người dân không thể giám sát được. Chỉ đến khi dỡ bỏ hàng rào, người dân mới phát hiện ra hàng loạt cái sai.

Cụ ông Nguyễn Đình Dần (83 tuổi) cho biết, các cụ hương lão trong làng - những người nắm giữ hồn cốt văn hóa của quê hương, hoàn toàn bị gạt ra khỏi quá trình giám sát, chỉ được nghe thông báo loa đài là có dự án trùng tu như thế thay vì được mời họp bàn lấy ý kiến.

“Chỉ đến khi hàng rào tôn được dỡ bỏ, người dân mới bàng hoàng nhận ra di sản của cha ông đã bị biến dạng đến mức không thể nhận ra. Những linh vật trên mái đình cổ kính trông sinh động, uy nghi. Vậy mà sau khi trùng tu, những linh vật mới được đưa lên mang hình thù kỳ dị, "rắn không ra rắn, lươn cũng chẳng ra lươn". Thậm chí, biểu tượng cá chép vượt vũ môn uy nghiêm xưa kia nay bị thay thế bằng hình ảnh mà người dân xót xa gọi là "con cá lóc chỉ để mang về nướng".

Không chỉ sai lệch về tạo hình, đơn vị thi công còn tự ý thay thế 100% các con giống, các đao đình cổ bằng đồ mới mà không thông qua ý kiến của các bậc cao niên. Dù trước đó dân làng đã tận mắt thấy thợ hạ giải linh vật rất cẩn thận, cho vào rọ sắt để bảo quản, nhưng khi hoàn thiện thì "hồn xưa" đã bay mất, cổ kim lẫn lộn”, cụ Dần nói.

Không chỉ về mặt kiến trúc, ngôi đình đã bị làm sai lệch cả kích thước. Chiều cao bị hạ thấp, kéo theo cả mái đình bị thấp xuống. Phần hè chạy xung quanh vốn có 4 hàng gạch Bát Tràng, nay bị cắt xén chỉ còn 3 hàng, khiến diện tích sử dụng bị thu hẹp hai bên vào đến 60cm.

Bên cạnh việc làm sai lệch kiến trúc, quá trình tôn tạo, người dân còn đặt dấu hỏi lớn về sự biến mất của những vật liệu quý giá. Ông Phan Lạc Quý (70 tuổi) cho biết, những cột cờ bằng gỗ mỡ, gỗ lim quý hiếm dài hơn 20 mét, vốn là tài sản vô giá của đình, nay đã "không cánh mà bay". Thậm chí, một phiến đá xanh cổ phẳng lừ rộng chừng 1 mét ở giữa chùa cũng bị cẩu đi đâu không rõ.

"Việc tự ý thanh lý nguyên vật liệu cũ mà không có sự giám sát của cộng đồng được người dân coi là hành vi tẩu tán tang vật và vi phạm pháp luật”, ông Quý bức xúc cho biết.

Cơ quan chức năng cần vào cuộc để giải quyết dứt điểm

Khi dự án được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch phê duyệt, công việc tiếp quản do UBND xã Hữu Bằng cũ cùng các đơn vị liên quan làm lễ khởi công. Đơn vị thi công là Công ty TNHH Tràng An.

Theo lời người dân, các cụ cao niên, hương lão không được mời dự, nhân dân trong làng chỉ biết qua bảng thông báo giới thiệu việc tu bổ, tôn tạo đình chùa làng Hữu Bằng. Hiện xã Hữu Bằng cũ đã sáp nhập thành xã Tây Phương.

Khi phát hiện ra sự việc, người dân làng Hữu Bằng đã có đơn kiến nghị gửi nhiều nơi để yêu cầu đơn vị quản lý và thi công khắc phục các tồn tại. Theo tìm hiểu của PV, sau khi nhận được đơn kiến nghị của người dân từ thời điểm tháng 5/2025 đến tháng 9/2025, Cục Di sản văn hoá (Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) đã có 3 lần chuyển đơn kiến nghị, phản ánh của khách hàng  các cụ hương lão và dân làng Hữu Bằng về vấn đề tu bổ đình làng đến Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Hà Nội để xem xét giải quyết theo quy định của pháp luật và báo cáo kết quả giải quyết đến Cục Di sản văn hoá để tổng hợp, báo cáo lãnh đạo Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch.

Cùng với đó, nhiều cơ quan chức năng của TP Hà Nội khi nhận được đơn kiến nghị của người dân làng Hữu Bằng cũng đã chuyển đơn đến các cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương để giải quyết. Nhưng suốt quãng thời gian dài, sự việc vẫn chưa có cơ quan chức năng nào vào cuộc giải quyết.

Được biết, tại buổi làm việc gần nhất ngày 30/1/2026 của UBND xã Tây Phương với ông Nguyễn Văn Phú (do ông Phú đại diện cho người dân gửi đơn kiến nghị về các vấn đề liên quan đến đình làng Hữu Bằng), UBND xã Tây Phương cho biết, nội dung đơn của ông Nguyễn Văn Phú liên quan đến dự án tu bổ, tôn tạo đình làng Hữu Bằng do Công ty TNHH Tràng An thi công là vấn đề liên quan đến di tích lịch sử - văn hoá, thuộc lĩnh vực quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp trên. UBND xã Tây Phương chỉ ghi nhận nội dung ý kiến, kiến nghị và phản ánh tại buổi làm việc để làm cơ sở báo cáo UBND thành phố và các cơ quan chuyên môn có thẩm quyền.

Trong khi đó, theo quy định trong Luật Di sản năm 2024, UBND cấp tỉnh, thành phố trong phạm vi, nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm xây dựng và ban hành theo thẩm quyền Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn.

Chính quyền địa phương đóng vai trò cốt lõi trong việc quản lý, bảo vệ, và huy động nguồn lực xã hội hóa để trùng tu, tôn tạo di tích, đảm bảo tuân thủ pháp luật, bảo tồn yếu tố gốc và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử tại địa phương; chịu trách nhiệm chính trong việc kiểm tra, chấn chỉnh các sai phạm, và ngăn chặn hành vi xâm hại di tích.

Còn chính quyền cấp xã đóng vai trò quản lý nhà nước trực tiếp tại địa phương, chịu trách nhiệm bảo vệ, phát huy giá trị di tích, thành lập Ban quản lý cơ sở, tuyên truyền pháp luật và ngăn chặn hành vi xâm hại.

Chính quyền cấp xã là cấp giữ vai trò "lá chắn" đầu tiên trong việc kiểm kê, bảo quản và quản lý lễ hội, di tích. Do đó, việc UBND xã Tây Phương lại trả lời người dân rằng, các vấn đề liên quan đến dự án tu tổ, tôn tạo đình làng Hữu Bằng thuộc lĩnh vực quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp trên liệu có phù hợp?

Để có câu trả lời về vai trò của UBND xã Tây Phương, chính quyền địa phương sẽ có phương hướng nào để cùng người dân, đơn vị thi công giải quyết dứt điểm các tồn tại nói trên, PV Báo CAND đã liên hệ và chuyển nội dung muốn tìm hiểu đến UBND xã Tây Phương, nhưng sau thời gian chờ đợi, phía UBND xã Tây Phương vẫn chưa có câu trả lời.

Trong khi đó, lý giải với PV Báo CAND, ông Bùi Xuân Hoà, cán bộ của Công ty TNHH Tràng An, được giao phụ trách dự án tu bổ đình Hữu Bằng, khẳng định, toàn bộ quá trình thực hiện trùng tu đình đều làm theo đúng thiết kế đã được phê chuẩn. Sau khi hoàn thành việc điều chỉnh lại cấu trúc của đình, đa số nhân dân đều đồng tình và hoan nghênh.

“Việc một số người dân phản ánh rằng, chúng tôi triển khai không thông qua ý kiến nhân dân và thiếu sự giám sát là không đúng. Việc thi công luôn có sự giám sát của chính quyền và tổ giám sát cộng đồng là đại diện các cụ cao niên và người cao tuổi tại địa phương. Cùng với đó, chúng tôi cũng không tự ý thanh lý số gỗ và vật tư cũ. Số gỗ và vật tư cũ này đã bị mục nát, mối mọt và đã được thẩm định là không thể tái sử dụng. Chúng tôi đã bàn giao lại cho địa phương quản lý có văn bản ký kết đầy đủ, đơn vị thi công không tự ý chuyển đi nơi khác”, ông Hoà cho biết.

Dưới góc nhìn chuyên môn, Kiến trúc sư Lê Thành Vinh, nguyên Viện trưởng Viện bảo tồn di tích (Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) cho rằng, khi tu bổ di tích cần tuân thủ quy định trong Luật Di sản văn hoá, Luật Xây dựng và các văn bản quy định khác. Đồng thời việc tu bổ phải đảm bảo những nguyên tắc như: Bảo tồn tối đa yếu tố gốc, cấu thành di tích, hạn chế can thiệp làm giảm hoặc thay đổi đặc điểm, giá trị di tích. Cùng với đó ưu tiên đảm bảo gia cố sau đó mới đến tôn tạo. Việc quản lý tài sản công, đặc biệt là di tích đòi hỏi tính công khai, minh bạch.

Do đó, những vấn đề xung quanh dự án trùng tu, tôn tạo đình làng Hữu Bằng rất cần có sự vào cuộc của chính quyền và các cơ quan chức năng để xử lý triệt để, tránh khiếu kiện kéo dài. Để di tích đình làng gần 400 năm tuổi của Hữu Bằng sẽ không để lại những tiếc nuối khôn nguôi cho những người con của làng và là một “vết sẹo” trong công tác bảo tồn di sản quốc gia...