Lợi khẩu để giấu sự thật
Đến mức nhà nghiên cứu Benjamin Ginsberg, tác giả cuốn sách "Lời nói dối Mỹ" (The American Lie: Government by the People and Other Political Fables), đã tốn nhiều công sức để chứng minh rằng, trong xã hội tư bản, toàn bộ nền chính trị được dựa trên các lời nói dối và chỉ các lời nói dối. "Chính trị không phải cuộc chiến vì sự thật, lẽ công bằng và các nguyên tắc. Quan trọng hơn nữa, đó là cuộc chiến để giành giật tiền bạc, quyền lực và thế lực".
Của đáng tội, những lời nói không hẳn đã thật nhưng được truyền bá đúng lúc rất lắm khi giúp các chính trị gia giành được thế thượng phong ngay cả khi thực chất, họ không hẳn đã xứng đáng với phúc lộc đang sở hữu.
Đầu những năm 90 của thế kỷ trước, các chi nhánh của đảng Cộng hòa bắt đầu truyền bá cuốn sách với cái tên rất kêu là "Cơ chế kiểm tra then chốt" (A Key Mechanism of Control), trong đó có những chỉ dẫn cho các diễn giả thuộc đảng Cộng hòa, muốn tìm hiểu cách diễn thuyết hùng biện như một trong những thủ lĩnh của đảng này là ông Newt Gingrich.
Khi đó, ông Gingrich đang được coi như "ngôi sao đang lên" của đảng Cộng hòa. Ông vốn là một giáo sư sử học, tiếng nổi như cồn nhờ các bài diễn văn và các bài báo của mình.
Tác giả của cuốn sách trên hướng dẫn các chính trị gia của đảng Dân chủ thường xuyên sử dụng "các thuật ngữ và hình ảnh tích cực" như "mối quan tâm", "ý nghĩa lành mạnh", "sự trung thực", "tính nhân văn", "tính nguyên tắc", "tinh thần trách nhiệm" khi mô tả các quan điểm của cá nhân mình và của đảng Dân chủ.
Còn khi nói về các đối thủ chính trị, thì cần phải gọi họ là "những kẻ tự do chủ nghĩa" và gán cho họ những từ như "bắt buộc", "tham nhũng", "hành động thiếu tính xây dựng", "kém hiểu biết chuyên môn", "thiếu trách nhiệm", "nguy cơ"…
Các tác giả của cuốn sách nói trên hiểu rằng, đối với một bộ phận công chúng, những từ ngữ hay hình ảnh khuôn sáo nói trên có thể thay thế được sự phân tích thực tế tình hình. Điều đó có nghĩa là, họ sẽ mặc nhiên hiểu rằng, những chính trị gia thuộc đảng Cộng hòa "trung thực" và "nhân văn" lo lắng cho người dân, luôn luôn hành động có tính nguyên tắc và đưa ra những đề án dựa trên "ý nghĩa lành mạnh".
Trong khi đó thì các đối thủ chính trị của họ là những người "kém hiểu biết chuyên môn", mang tinh thần "tự do chủ nghĩa", hành động "thiếu tính xây dựng" và "thiếu trách nhiệm" khiến các cử tri của mình luôn phải đối mặt với các "nguy cơ".
Kết quả là năm 1994, đảng Cộng hòa lần đầu tiên trong bốn thập niên giành được quyền kiểm soát Hạ viện. Sự kiện này được gọi là "cuộc cách mạng cộng hòa". Nhà tư tưởng của nó không phải là ai khác ngoài ông Gingrich, tác giả cuốn sách "Hợp đồng với nước Mỹ" (Contract with
Lầu Năm Góc cũng từng không chỉ một lần "biểu diễn" những khả năng "phi phàm" trong việc lựa chọn những từ ngữ và hình ảnh cần thiết để nói về chuyện đầu rơi máu chảy trong cuộc chiến vùng Vịnh năm 1991, bắt đầu bằng việc quân đội Iraq tràn vào Kuweit.
Dư luận xã hội Mỹ ngay từ đầu đã không mấy tích cực khi nghĩ về hoạt động quân sự này: trong thực tế, đó đã là cuộc chiến tranh đầu tiên kể từ chiến tranh Việt
Chính vì thế nên cơ quan truyền thông của Bộ Quốc phòng Mỹ đã thay thế hàng loạt những thuật ngữ quân sự bằng các từ đồng nghĩa hoặc gần nghĩa mang tính hiền lành hơn.
Các đợt pháo kích quy mô lớn được gọi là "những nỗ lực trấn áp kẻ thù", các máy bay chiến đấu được gọi là "các hệ thống vũ khí", còn các đợt không kích được gọi là "thám thính mục tiêu".
Các tòa nhà và các công trình xây dựng thường được gọi là "các mục tiêu cứng", còn nhân lực của đối phương được gọi là "những mục tiêu mềm". Trong các bản tin không hề có những từ như nã pháo hay ném bom và tình hình chiến sự được diễn giải như sau: Các mục tiêu "cứng" và "mềm" đã bị "vô hiệu hóa", "tiêu hủy", "dọn sạch", "quét gọn"…
Nói chung, cách đưa tin như vậy từ lâu đã trở thành truyền thống của Lầu Năm Góc. Giới truyền thông cho đến nay vẫn nhắc tới câu mà Đại tá David Opfer, phụ trách quan hệ của lực lượng không quân Mỹ trong thời gian chiến tranh Việt Nam khi nói với các nhà báo: "Các quý vị cứ viết đi viết lại là ném bom, ném bom, ném bom. Nhưng đó không phải là ném bom, mà là hỗ trợ từ trên không!".
Năm 2004, Lầu Năm Góc cũng bằng cách tương tự phản ứng đối với "hội chứng Việt Nam" của những người dân Mỹ bày tỏ sự công phẫn của mình trước việc số lính Mỹ bị giết ở Iraq không ngừng gia tăng. Đã mấy thập niên liền giới quân sự Mỹ tìm kiếm một thuật ngữ dễ nghe để chỉ túi đựng xác lính chết để chuyên chở đi.
Trong chiến tranh Việt
Còn sớm hơn Lầu Năm Góc trong việc tung hứng từ ngữ như thế là Bộ Ngoại giao Mỹ. Ngay từ năm 1984, Bộ Ngoại giao Mỹ đã chính thức chối bỏ từ "người chết" trong các báo cáo về nhân quyền. Thay vào đó là thuật ngữ "việc cướp đoạt bất hợp pháp mạng sống"!
Không chỉ trên chính trường hay trong giới quân sự người Mỹ mới hay tìm cách nói khéo để trấn an dư luận. Trong kinh doanh, đó cũng là cách hành xử quen thuộc của người Mỹ. Ngôn từ của đại diện các công ty khi bị bắt quả tang về một việc gì đó không hay thường xuyên khiến ta phải kinh ngạc về "tài năng" nói vậy nhưng không phải vậy của họ.
Thí dụ: năm 1979 ở Mỹ xảy ra vụ tai nạn lớn tại nhà máy điện nguyên tử
Để xua đi nỗi sợ bị nhiễm xạ của người dân, đại diện các công ty năng lượng đã sáng tác ra hàng loạt các từ đồng nghĩa và gần nghĩa: Vụ nổ được gọi là "vụ giải tỏa năng lượng", ngọn lửa được gọi là "quá trình hấp thụ nhanh khí ôxi", tai nạn thoạt đầu được gọi là "sự kiện" rồi được chuyển thành "sự cố" rồi cuối cùng là "hiện tượng vượt chuẩn"…
Biện pháp tương tự cũng đã được các nhân viên Cơ quan hàng không vũ trụ NASA (National Aeronautics and Space Administration) sử dụng sau vụ tai nạn của tàu Con thoi Challenger năm 1986. Thảm họa này đã làm tất cả các nhà du hành vũ trụ có mặt trên con tàu hy sinh.
Ở thời điểm đó, đấy là vụ tai nạn có đông nạn nhân chết như thế trong lịch sử chinh phục vũ trụ của nhân loại. Vụ nổ của tàu Con thoi được gọi là "sự việc bất thường", xác các nhà du hành vũ trụ được gọi là "các thành phần đã được tìm thấy của tàu Con thoi", còn quan tài được gọi là "hòm chuyên chở phi đoàn"…
Năm 2003, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã thông qua một quyết định chưa từng có tiền lệ về chủ đề này. Tòa xem xét đơn kiện của một người dân ở
Chuyện là như sau: Nike khẳng định trong các tuyên bố báo chí và các quảng cáo rằng, tại các nhà máy của họ ở châu Á sản xuất ra các sản phẩm Nike, quyền lợi của người lao động được tôn trọng đầy đủ. Và điều này, theo nguyên đơn, không thích ứng với thực tế.
Nike định bác bỏ lời buộc tội một cách ngoạn mục: Các luật sư của Nike đã chứng minh được rằng, các tổ chức kinh doanh cũng như các cá nhân riêng lẻ, cũng có quyền tự do ngôn luận và tất nhiên là cũng có quyền phát ngôn những thông tin chưa xác thực vì ai mà chẳng có lúc sai!
Vì thế, về nguyên tắc mà nói, không thể xét xử một công ty vì "Lời" (định nghĩa này của Nike), tức là vì những quảng cáo hay những thông tin mang tính PR hay những phát biểu của các nhà lãnh đạo và nhân viên công ty vì làm thế là vi phạm quyền tự do ngôn luận của họ (?!)…
Tuy nhiên, khi đó, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã không ủng hộ lập luận của Nike và bằng cách đó, đã tước bỏ quyền được nói sai của các tổ chức kinh doanh ở Mỹ