Chính phủ Mỹ đóng cửa: Đoạn tất yếu trong sóng gió chính trường

Đặt những diễn biến này cạnh tuyên bố của đương kim Tổng thống Mỹ Donald Trump, rằng chuyện đóng cửa chính phủ “có thể dẫn đến những điều tốt đẹp”, ít nhiều, những sự chia rẽ trong chính trường Mỹ cũng đã được khắc họa rõ nét hơn.

1. Như các dữ liệu đã được dự báo từ trước thời hạn chót 30/9, theo tính toán của Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ, việc Chính phủ Mỹ đóng cửa có thể khiến 750.000 nhân viên chính phủ phải tạm thời nghỉ việc.

Bên cạnh đó, Giám đốc Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng Russell Vought cũng cho biết: Chính phủ Mỹ sẽ ngừng cấp vốn cho các dự án xây dựng đường hầm ở sông Hudson và mở rộng mạng lưới tàu điện ngầm của bang New York. Nguồn ngân sách 8 tỷ USD dành cho các dự án năng lượng sạch tại một loạt bang cũng bị cắt giảm hoặc bị ngừng.

Cùng ngày 2/10, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng quyết định đóng băng khoản ngân sách trị giá 26 tỷ USD dành cho các bang do đảng Dân chủ lãnh đạo, thực hiện lời cảnh báo sử dụng cuộc khủng hoảng đóng cửa chính phủ để gây sức ép chính trị và mở rộng quyền kiểm soát đối với ngân sách liên bang.

Trong số này, 18 tỷ USD vốn dành cho các dự án giao thông công cộng tại New York và 8 tỷ USD cho các dự án năng lượng xanh tại 16 bang như California và Illinois sẽ bị đình lại. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cảnh báo chính quyền có thể mở rộng việc cắt giảm nhân sự liên bang nếu cuộc khủng hoảng kéo dài quá vài ngày.

Trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ viết: “Chúng ta có thể tiết kiệm hàng tỷ USD”, tiếp tục thể hiện quyết tâm biến việc đóng cửa chính phủ vừa bắt đầu thành công cụ để “trừng phạt” phe đối lập và tái định hình cách chi tiêu hơn 7.000 tỷ USD ngân sách liên bang.

Hơn thế, ngày 1/10, Nhà Trắng thông báo đã sa thải hàng loạt thành viên Hội đồng Nhân văn Quốc gia (NCH), chỉ giữ lại 4 người được Tổng thống Donald Trump bổ nhiệm.

Những diễn biến dồn dập và hứa hẹn vẫn sẽ còn tiếp nối ngày càng gay gắt. Đương nhiên, chúng sẽ tạo nên rất nhiều tác động đa chiều, kể cả về đối nội lẫn đối ngoại, trên mọi khía cạnh kinh tế - xã hội. Song, với giới quan sát, điều thật sự đáng quan tâm, cũng như nguyên nhân gốc rễ của lần “phong ba” này lại vẫn chỉ là chặng tiếp diễn của một “cuộc chiến vô hình”.

2. Về các tác động xã hội cũng như kinh tế, không khó để nhận thấy và kiểm chứng điều mà các nhà chuyên môn đã nhanh chóng chỉ ra: Về mặt kỹ thuật, do Chính phủ Mỹ đóng cửa, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) không có đủ dữ liệu quan trọng để có thể căn cứ vào đó, đánh giá tình hình nền kinh tế. Bên cạnh đó, theo tờ The New York Times, Cục Thống kê lao động đã không thể công bố báo cáo việc làm đúng hạn, vào ngày 3/10. Các công bố dữ liệu quan trọng khác, bao gồm báo cáo Chỉ số Giá tiêu dùng tiếp theo, cũng đang có nguy cơ nếu Quốc hội và Tổng thống Mỹ Donald Trump không sớm đạt được thỏa thuận ngân sách cho các cơ quan liên bang.

Từ chuyện không để đánh giá chính xác thực trạng nền kinh tế, Fed, do đó, cũng không thể ra được các quyết định tăng hay giảm lãi suất - vấn đề có quan hệ vô cùng mật thiết với “sức khỏe” của các doanh nghiệp Mỹ.

Trước khi chính phủ đóng cửa, Chủ tịch Fed Jerome Powell đã bày tỏ ủng hộ tiếp tục giảm dần lãi suất, vốn đã ở mức từ 4% đến 4,25% sau đợt cắt giảm hồi tháng 9. Ông cho biết động thái ban đầu này là một phần của chiến lược "quản lý rủi ro" nhằm ngăn chặn thị trường lao động tiếp tục suy yếu. Ông Powell sau đó nhấn mạnh đây là biện pháp cứu trợ mà Fed có thể triển khai, xét đến kỳ vọng của ông rằng lạm phát gắn liền với thuế quan sẽ chỉ là tạm thời.

Vấn đề là, theo quan điểm của Nhà Trắng, tốc độ giảm lãi suất cần phải được đẩy cao hơn nữa. Thậm chí, câu chuyện này từng trở thành một điểm nóng gây tranh cãi dữ dội, với cao trào là chuyện Tổng thống Mỹ trực tiếp đề cử Stephen Miran, cố vấn cấp cao kinh tế tại Nhà Trắng, làm thành viên mới nhất của Hội đồng Thống đốc Fed.

Chuyên gia kinh tế Stephen Stanley nhận định: Việc chính phủ đóng cửa kéo dài sẽ khiến các nhà hoạch định chính sách có thêm một lý do để lo ngại về triển vọng. Các nhà kinh tế ước tính rằng, mỗi tuần các hoạt động liên bang đóng cửa có thể làm giảm khoảng một phần mười điểm phần trăm sản lượng kinh tế của quốc gia trong quý đó.

Không chỉ vậy, sự chậm lại trong tăng trưởng việc làm hằng tháng đã làm gia tăng lo ngại về thị trường lao động, mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về mức độ dễ bị tổn thương của thị trường này, xét đến việc tỷ lệ thất nghiệp vẫn tương đối ổn định ở mức 4,3%. Và, bây giờ, gánh nặng đó có thể còn trở nên trầm trọng hơn nữa. Đồng thời, lạm phát đã rời xa mục tiêu 2% của Fed, khi giá các mặt hàng chịu thuế quan nhiều nhất đã tăng cao và có thể sẽ còn bị ảnh hưởng lâu dài.

3. Những viễn cảnh u ám này, trên thực tế, đã và đang được các nghị sĩ đảng Dân chủ đề cập và sử dụng, như những thứ “vũ khí” nhằm cung cấp các chính sách của ông chủ Nhà Trắng hiện tại.

Có một điểm xung đột gần như là “không thể thỏa hiệp”, là yêu cầu của đảng Dân chủ về việc khôi phục ngân sách cho Chương trình bảo hiểm chăm sóc sức khỏe cho người có thu nhập thấp (Medicaid) và Obamacare theo Đạo luật Chăm sóc sức khỏe giá phải chăng (ACA) đã vấp phải trở ngại cực lớn. Theo đảng Dân chủ, sau khi Tổng thống Trump ký thành luật những khoản cắt giảm, sẽ khiến 10,9 triệu người không có bảo hiểm y tế. Do đó, đa số nghị sĩ đảng Dân chủ kiên quyết phản đối kế hoạch của đảng Cộng hòa, cho đến khi đảng này gia hạn các khoản trợ cấp y tế sẽ hết hạn vào cuối năm nay.

Nhìn ngược lại lịch sử những lần Chính phủ Mỹ bắt buộc phải tuyên bố đóng cửa do không thông qua được kế hoạch ngân sách cho năm tài khóa mới, sự chia rẽ giữa các phe phái chính trị luôn đóng vai trò chủ chốt. Mọi “vách đá tài chính” dựng lên, bên cạnh khác biệt về quan điểm quản trị quốc gia, còn đều tiềm ẩn các yếu tố cạnh tranh quyền lực.

Đơn cử, trong chính nhiệm kỳ trước của ông Mỹ Donald Trump, đã diễn ra lần Chính phủ Mỹ đóng cửa tổng cộng 35 ngày, liên quan tới vấn đề kinh phí xây dựng bức tường biên giới với Mexico. Theo ước tính của Văn phòng Ngân sách Quốc hội (CBO), sự kiện này đã gây thiệt hại khoảng 3 tỷ USD cho Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) Mỹ. Ở một khía cạnh khác, đảng Dân chủ vốn luôn ủng hộ chính sách mở cửa cho người nhập cư (bất hợp pháp), cũng như vào thời điểm ông Trump đắc cử (năm 2016), đảng Dân chủ đã cảnh báo sẽ “làm mọi cách để ngăn cản” các quyết sách của ông.

Năm 2013, trong nhiệm kỳ của Tổng thống Barack Obama, “vách đá tài chính” cũng từng được các nghị sĩ đảng Cộng hòa dựng nên, nhằm chặn đứng Obamacare.

Mới nhất, trước khi Quốc hội Mỹ không thể đạt được thỏa thuận ngân sách, Thượng viện Mỹ đã bác bỏ dự luật chi tiêu ngắn hạn kéo dài 7 tuần do Hạ viện thông qua dưới sự tác động của đảng Dân chủ, nhằm kiên quyết yêu cầu khôi phục hàng trăm tỷ USD cho Obamacare. Đáp lại, phe Cộng hòa chỉ trích các yêu cầu của phe Dân chủ là phi lý. Tổng thống Trump cáo buộc đảng Dân chủ làm đình trệ các cuộc đàm phán, đồng thời cảnh báo sẽ có thêm các đợt cắt giảm nhân sự công.

Nối tất cả những diễn biến này với các chính sách mà Tổng thống Donald Trump đã thực hiện kể từ khi tiếp nhiệm (mà nổi bật là sự giải nhiệm hàng loạt cơ quan mà đảng Dân chủ thành lập - như USAID), đồng thời trao quyền hạn rất lớn cho Bộ Hiệu quả chính phủ, lại gắn với những sự xung khắc gay gắt đã diễn ra trong 2 kỳ bầu cử 2020 và 2024 giữa ông Trump với các đối thủ phe Dân chủ, việc Chính phủ Mỹ bắt buộc phải thông báo đóng cửa, thật ra, cũng đã được không ít nhà quan sát tiên liệu.

Điều đáng nói là 12 tháng cầm quyền đầu tiên trong nhiệm kỳ tổng thống hiện tại vẫn chưa kết thúc. Đến kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ cuối năm 2026, sự chia rẽ này còn có thể trở nên sâu sắc hơn, với những chấn động mạnh mẽ gấp bội.

Bởi vậy, việc Tổng thống Donald Trump xem lần chính phủ đóng cửa này có thể là một điều tích cực (để tiến hành các biện pháp mạnh tay hơn), có lẽ cũng không có gì quá bất ngờ...