Chủ nghĩa thực dụng chính trị đang thay đổi trật tự toàn cầu

Sức cám dỗ của lợi ích

Trong bài phát biểu khai mạc Diễn đàn Hòa bình Paris tháng 11/2023, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã đưa ra nhận định: "Chúng ta đang chứng kiến sự trỗi dậy của một loại chủ nghĩa giao dịch địa chính trị, nơi các giá trị bị gạt sang một bên để nhường chỗ cho các thỏa thuận ngắn hạn". Lời cảnh báo này không chỉ là một quan sát về sự phân cực chính trị, mà còn là sự thừa nhận về một thực tế mới đang định hình lại thế giới: Sự trỗi dậy mạnh mẽ của chủ nghĩa giao dịch.

Chủ nghĩa giao dịch trong quan hệ quốc tế được định nghĩa là một phương tiếp cận chính sách đối ngoại coi các mối quan hệ giữa các quốc gia là một chuỗi các "thương vụ" riêng lẻ, mang tính thực dụng và ngắn hạn. Ở đó, sự hợp tác không dựa trên những cam kết chiến lược lâu dài, ý thức hệ chung hay các giá trị đạo đức, mà dựa trên phép tính lãi - lỗ tức thời cho từng trường hợp cụ thể. Ngoại giao theo kiểu giao dịch giống như một thương vụ kinh doanh, nơi mỗi bên tính toán chi phí và lợi ích trước khi cam kết. Nước Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump là minh chứng rõ nét nhất của sự chuyển dịch này. Học thuyết "Nước Mỹ trên hết" đặt lợi ích của Mỹ lên hàng đầu đã đưa ông Trump thắng cử đến 2 lần.

Tháng 1/2025, ngay khi trở lại Nhà Trắng, Tổng thống Trump đã cắt 83% chương trình của Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID), tạo ra khoảng trống tài chính lên tới 60 tỷ USD mà các nhà tài trợ khác khó lòng lấp đầy trong các chương trình hỗ trợ phát triển trên toàn cầu. Cùng với những quyết định như rút khỏi Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nước Mỹ đã từ bỏ vai trò dẫn dắt thế giới cùng đạt được những tiến bộ.

Mỹ sẵn sàng đánh thuế nhập khẩu để đòi "cân bằng thương mại" cũng như đe dọa rút khỏi các liên minh quân sự nếu đồng minh không tăng "chi tiền" cũng là những ví dụ điển hình của học thuyết này. Viện nghiên cứu hòa bình SIPRI đánh giá "các cuộc đàm phán an ninh hiện nay giữa Mỹ và đồng minh không còn xoay quanh việc bảo vệ giá trị tự do mà xoay quanh việc chia hóa đơn chi phí quốc phòng".

Vào thời điểm tháng 11/2023, Tổng thống Trump vẫn chưa trở lại Nhà Trắng, nhưng phát biểu của Tổng thống Pháp Macron cho thấy rõ ràng, đó không chỉ là về một chính sách đơn lẻ mà phản ánh một xu hướng bao trùm đang định hình lại nền chính trị toàn cầu. Giữa lòng châu Âu, nơi vốn được coi là thành trì của chủ nghĩa đa phương, chủ nghĩa giao dịch cũng đang thay đổi cách các quốc gia tương tác.

Để đối phó với làn sóng di cư, từ năm 2016, Liên minh châu Âu (EU) đã chi hàng tỷ Euro để Thổ Nhĩ Kỳ, Tunisia và Ai Cập giữ chân người tị nạn không tràn vào châu Âu. Đây thuần túy là những giao dịch "thuê ngoài" bất chấp những vấn đề nhân quyền đối với người tị nạn để đổi lấy sự ổn định chính trị nội bộ của EU.

Tuy nhiên, chủ nghĩa giao dịch không chỉ là "đặc sản" của phương Tây. Tại Trung Đông, người ta thấy sự chuyển dịch linh hoạt của Saudi Arabia khi sẵn sàng can thiệp quân sự trực tiếp vào Yemen để bảo vệ biên giới hay bắt tay với Trung Quốc trong các thỏa thuận năng lượng trị giá hàng chục tỷ USD; đồng thời, đàm phán với Iran, Pakistan khi chiếc ô an ninh của Mỹ dành cho họ đang mất đi độ tin cậy.

UAE, Bahrain, Morocco thậm chí còn ký thỏa thuận Abraham, chấp nhận bình thường hóa quan hệ với Israel, bỏ qua vấn đề quyền của người Palestine để đạt được những lợi ích kinh tế. Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều quốc gia khác cũng đang tận dụng những thỏa thuận riêng rẽ để thu về lợi ích tối đa trong khủng hoảng. Số lượng các hiệp định đầu tư song phương tăng mạnh trong khi các vòng đàm phán đa phương tại Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) gần như giậm chân tại chỗ cũng là biểu hiện đáng chú ý của chủ nghĩa giao dịch nở rộ.

Những hệ lụy toàn cầu

Đặc điểm đáng chú ý nhất của chủ nghĩa giao dịch chính là sự lên ngôi của những toan tính thực dụng. Điều này khiến mối quan hệ giữa các quốc gia giờ đây giống như một danh mục đầu tư mà ở đó mọi thứ đều có thể đánh đổi. Về bản chất, các thỏa thuận có thể bị hủy bỏ hoặc điều chỉnh đột ngột vì lợi ích nhất thời nên môi trường địa chính trị trở nên bất ổn, khó dự đoán. Điều này làm xói mòn lòng tin và tiềm ẩn nhiều nguy cơ xung đột hơn trước. Số liệu từ Viện nghiên cứu hòa bình Oslo (PRIO) cho thấy, thế giới đang có hơn 50 cuộc xung đột xảy ra cùng lúc, mức cao nhất kể từ năm 1946. Thực dụng một cách cực đoan trong bài toán có tổng bằng 0 với một bên chiến thắng sẽ thách thức các giá trị đạo đức mà chúng ta từng tin tưởng.

Đặc điểm thứ hai của chủ nghĩa giao dịch chính là "tính ngắn hạn". Các bên đòi hỏi kết quả ngay lập tức thay vì hy sinh cho những lợi ích lâu dài. Các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, đại dịch, an ninh lương thực bị sao nhãng vì không mang lại lợi ích tức thì cho các nước lớn. Những hệ lụy này không chỉ là lý thuyết. Việc cắt giảm viện trợ phát triển của Mỹ kéo theo khoảng 166.000 ca tử vong hằng năm do các bệnh có thể phòng ngừa trên thế giới. Cố giáo sư Joseph Nye, một trong những nhà khoa học chính trị có ảnh hưởng nhất ở Mỹ từng cảnh báo hiện tượng "cận thị giao dịch" này chính là đánh đổi sự ổn định và thịnh vượng dài hạn để lấy những thắng lợi ngắn hạn.

Thứ ba, chủ nghĩa giao dịch đang tạo ra sự phân mảnh toàn cầu với nguy cơ "chia cắt thế giới" thành các khu vực ảnh hưởng của các cường quốc, nơi các nước nhỏ hơn buộc phải chọn phe và trở thành đối tượng trong các cuộc mặc cả. Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres cảnh báo rằng thế giới đang đối mặt với "sự đứt gãy lớn", nơi các quy tắc không còn là rào chắn bảo vệ kẻ yếu mà là công cụ để kẻ mạnh ép giá.

Ứng phó với cơn bão

Trước một thế giới ngày càng bị chi phối bởi các tính toán giao dịch, các quốc gia, đặc biệt là những nước vừa và nhỏ không thể thụ động. Họ cần một chiến lược thích ứng chủ động và đa diện. Quan trọng nhất vẫn là tăng cường tự chủ và khả năng phục hồi quốc gia. Điều này bao gồm củng cố nền kinh tế, chính trị và cả an ninh để giảm sự phụ thuộc vào một số ít cường quốc. Đầu tư vào nghiên cứu, phát triển, giáo dục và cơ sở hạ tầng số là chìa khóa để xây dựng thế mạnh riêng trong bất cứ hoàn cảnh nào. Thứ đến, các quốc gia nhỏ cần tạo các liên kết khu vực và hợp tác đa phương linh hoạt hơn. Khi các thể chế toàn cầu bị thách thức, các tổ chức khu vực (như ASEAN, EU, AU) sẽ trở thành những cơ chế quan trọng để điều phối lợi ích, cất lên tiếng nói chung và xây dựng quy tắc.

Ngoài ra, các hình thức hợp tác "đa phương linh hoạt" tập trung vào nhóm các nước có cùng quan tâm về một vấn đề cụ thể có thể hiệu quả hơn khi đàm phán với một nước lớn. Thứ ba, các quốc gia cần phát triển ngoại giao đa tầng kết hợp ngoại giao nhà nước với ngoại giao kinh tế, văn hóa và công chúng để thúc đẩy bảo vệ các giá trị cốt lõi. Trong một thế giới thiên về giao dịch, các nguyên tắc như tôn trọng luật pháp quốc tế, nhân quyền và quản trị minh bạch càng cần được nhắc lại và củng cố. Chúng tạo ra sự tin cậy và ổn định lâu dài mà các thương vụ đơn thuần không thể thay thế.

Sự trỗi dậy của chủ nghĩa giao dịch về bản chất cũng là một phản ứng trước những thay đổi trong cán cân quyền lực toàn cầu do sự thất vọng với các thể chế hiện hành. Nó phản ánh một thực tế: các quốc gia đều hành động vì lợi ích của mình. Thách thức hiện nay đòi hỏi chúng ta phải xây dựng một trật tự quốc tế mới linh hoạt hơn, trong đó các thỏa thuận thực dụng vẫn có thể tồn tại nhưng không được hủy hoại nền tảng hợp tác và thể chế cần thiết để giải quyết những vấn đề chung của nhân loại. Tương lai sẽ thuộc về những quốc gia biết kết hợp khả năng thích ứng thực tế với tầm nhìn chiến lược dài hạn và biết đoàn kết để không trở thành những con tốt trong bàn cờ giao dịch của các cường quốc.