Eo biển đóng và khe cửa mở hờ

1. Chiến dịch "Dự án Tự do" (Project Freedom) được Washington triển khai ngày 4/5, nhằm mở hành lang hàng hải an toàn cho các tàu thương mại qua eo biển Hormuz sau khi xung đột tại khu vực leo thang, khiến hàng trăm tàu mắc kẹt và làm gián đoạn hoạt động vận tải năng lượng toàn cầu.

Song, chỉ một ngày sau, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington sẽ tạm dừng chiến dịch đầy tham vọng, được đề cập trên các nền tảng mạng xã hội với khí thế "tuốt kiếm giương cung" đó. Lý do được đưa ra từ ông chủ Nhà Trắng: Chiến dịch bảo đảm tự do hàng hải tại eo biển Hormuz sẽ được "tạm dừng trong một thời gian ngắn", để đánh giá liệu các bên có thể hoàn tất và ký kết thỏa thuận hay không.

Theo người đứng đầu nước Mỹ, quyết định này được đưa ra sau đề nghị của Pakistan và một số quốc gia khác; đồng thời, dựa trên những gì ông mô tả là "thành công quân sự lớn" của Mỹ trong chiến dịch nhằm vào Iran cũng như "những tiến triển lớn" hướng tới một "thỏa thuận hoàn chỉnh và cuối cùng" với Tehran. Tuy nhiên, Tổng thống Trump vẫn nhấn mạnh: Lệnh phong tỏa vẫn sẽ "được duy trì đầy đủ và có hiệu lực".

Một ngày sau nữa, 6/5, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đưa ra điều được xem là một "tối hậu thư" kế tiếp, yêu cầu Iran chấp nhận thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột, nếu không sẽ đối mặt với các cuộc oanh kích "dữ dội hơn" từ phía Mỹ. Trên mạng xã hội Truth Social, ông viết: "Giả sử Iran đồng ý với những gì đã được thống nhất, dù đó có thể là một giả định lớn, thì chiến dịch Epic Fury sẽ kết thúc".

Tuy nhiên, trả lời tờ The New York Post cùng ngày, ông lại nói rằng vẫn còn "quá sớm" để bắt đầu lên kế hoạch cho các cuộc đàm phán ngừng bắn trực tiếp với Iran, trong bối cảnh xuất hiện các thông tin cho rằng hai bên đang tiến gần tới một thỏa thuận về mở cửa eo biển Hormuz và chấm dứt xung đột. Song, trả lời phỏng vấn qua điện thoại với hãng truyền thông PBS News, ông Trump lại nói: "Tôi nghĩ rằng cuộc chiến này có cơ hội rất lớn để chấm dứt".

Như thường lệ, những phát ngôn của ông biến câu chuyện thành một dạng mê cung đích thực.

2. Xen giữa hai điểm đầu - cuối của cuộc phiêu lưu ngắn ngủi mang tên Project Freedom này, những cuộc giao tranh thực sự đã kịp diễn ra; Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã kịp công bố phá hủy 6 xuồng cao tốc của Iran và đánh chặn nhiều tên lửa hành trình cùng thiết bị bay không người lái (UAV); Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth đã kịp tuyên bố về sự hiện hữu của một hành lang an toàn để các tàu thương mại lưu thông qua eo biển Homuz, đồng thời cảnh báo sẽ tung đòn tấn công với "hỏa lực áp đảo" nếu các tàu thương mại bị nhắm mục tiêu (theo tờ The Economic Times); Tổng thống Trump đã kịp đẩy xa thêm ý tưởng "Mỹ phải tiến vào Iran để thu hồi kho uranium bị chôn vùi" với tuyên bố: "Giờ chúng ta sẽ phải chịu tổn thất, bởi vì chúng ta phải thực hiện một hành trình vào Iran để lấy vũ khí hạt nhân" (theo hãng thông tấn Thổ Nhĩ Kỳ Anadolu); đồng thời, hối thúc Nhật Bản, Hàn Quốc và các đồng minh hỗ trợ mở lại eo biển Hormuz.

Ngược lại, theo kênh truyền hình Press TV của Iran, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tái khẳng định lập trường của Tehran: Bất kỳ sự di chuyển nào của các tàu dân sự và thương mại trong eo biển Hormuz đều tuân theo một tuyến đường được chỉ định và được điều phối với Chính phủ Iran, đồng thời bác bỏ các thông tin thắng lợi từ phía Mỹ. Trong diễn biến liên quan, Bộ Tư lệnh liên quân Khatam al-Anbiya của Iran khẳng định không thực hiện bất kỳ đòn tấn công nào nhằm vào Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), trái với các tuyên bố từ phía Abu Dhabi về việc bị tập kích bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái trong 2 ngày liên tiếp; song, cảnh báo sẽ đáp trả "mạnh mẽ và mang tính hủy diệt" nếu UAE có bất kỳ động thái thù địch nào.

Còn như CNN hé lộ, các lãnh đạo ngành vận tải biển quốc tế vẫn nhìn về phía eo biển Hormuz với ánh mắt hết sức thận trọng. Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) thuộc Liên hợp quốc tuyên bố: "IMO tiếp tục hối thúc các tàu thuyền thực hiện các biện pháp thận trọng tối đa khi di chuyển qua khu vực này", và cảnh báo: "Mọi thuyền viên trên bất kỳ loại tàu nào tại khu vực vịnh Persian đều dễ tổn thương trước mọi kịch bản leo thang xung đột". Các rủi ro không chỉ đến từ tên lửa hay mảnh vỡ rơi, mà còn từ nguy cơ cạn kiệt lương thực và nước ngọt trên tàu.

3. Như vậy, nếu cố gắng nhìn tổng quan các dữ kiện và đặc biệt chú trọng đến các thông tin được bổ sung từ CNN, kết quả đầu tiên mà bất cứ ai cũng có thể cảm nhận là Dự án Tự do, trong khoảng thời gian ngắn ngủi được tiến hành, đã không đạt được hiệu quả như kỳ vọng. Chẳng những không có nhiều đồng minh của Mỹ hưởng ứng, mà các hãng vận tải biển hàng đầu thế giới cũng không sẵn sàng mạo hiểm xông qua "rào lửa" của Iran.

Không chỉ vậy, chuyện một số tàu thương mại bị tấn công, trong đó có một tàu của Hàn Quốc cũng như việc quân đội Israel nâng mức sẵn sàng chiến đấu, căng thẳng đã bùng lên một tầm mức mới và thỏa thuận ngừng bắn mong manh đứng trước nguy cơ bị phá vỡ.

Tiếp đó, như trang tin Axios dẫn các nguồn tin từ giới chức Mỹ hé lộ, ngày 6/5:  Mỹ và Iran đang tiến gần tới một bản ghi nhớ (MoU) gồm 14 điểm nhằm chấm dứt xung đột quân sự và mở đường cho các cuộc đàm phán hạt nhân chi tiết hơn. Các nguồn tin cho biết: Bản ghi nhớ đang được thương lượng giữa đặc phái viên của Tổng thống Donald Trump là ông Steve Witkoff, ông Jared Kushner cùng một số quan chức Iran, thông qua tiếp xúc trực tiếp và trung gian hòa giải.

Washington trông đợi Tehran sẽ sớm phản hồi một số điểm then chốt. Theo dự thảo hiện tại, Iran sẽ cam kết tạm ngừng làm giàu uranium trong thời gian dài, trong khi Mỹ đồng ý dỡ bỏ dần các lệnh trừng phạt và giải phóng hàng tỷ USD tài sản Iran đang bị phong tỏa. Hai bên cũng sẽ nới lỏng các hạn chế liên quan tới hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, nhiều điều khoản trong bản ghi nhớ sẽ phụ thuộc vào việc đạt được một thỏa thuận cuối cùng - đồng nghĩa nguy cơ chiến sự tái bùng phát vẫn tồn tại, nếu các cuộc đàm phán chi tiết thất bại.

Chưa hết, theo Tân Hoa Xã, ngày 5/5, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã thăm Trung Quốc, chỉ vài ngày trước chuyến thăm cấp nhà nước dự kiến của Tổng thống Mỹ Donald Trump tới Bắc Kinh. Điều này rõ ràng ít nhiều sẽ tạo nên những áp lực ngoại giao cho Nhà Trắng, đặc biệt là nếu ông Donald Trump muốn từng bước giải quyết triệt để các vấn đề tồn đọng trong mối quan hệ cạnh tranh Mỹ - Trung.

Cách đây chưa lâu, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent kêu gọi Trung Quốc gây sức ép lên Iran để mở lại tuyến hàng hải chiến lược, đồng thời cho biết vấn đề Iran sẽ nằm trong chương trình nghị sự cấp cao giữa hai nước. Đáp lại, Bắc Kinh đã yêu cầu các doanh nghiệp trong nước phớt lờ lệnh trừng phạt của Mỹ đối với một số nhà máy lọc dầu Trung Quốc bị cáo buộc mua dầu Iran. Động thái này đánh dấu lần đầu Trung Quốc áp dụng cơ chế nhằm vô hiệu hóa các hành động mà họ coi là "không phù hợp" từ nước ngoài, cho thấy xu hướng phản ứng mạnh mẽ hơn trước sức ép từ Washington.

Không chỉ vậy, căng thẳng song phương vẫn đang gia tăng, bởi lời đe dọa áp thuế 50% đối với hàng hóa Trung Quốc từ ông Trump vẫn còn "treo lơ lửng". Do đó, việc đẩy cao cường độ "va chạm" vũ trang với Iran có thể khiến chuyến bay tới Bắc Kinh thất bại, ngay từ khi chưa bắt đầu. Dù sao, trước đây, chính  Washington từng ghi nhận vai trò của Trung Quốc trong việc đưa Iran trở lại bàn đàm phán, dẫn đến vòng đối thoại đầu tiên giữa hai bên kể từ năm 1979, diễn ra tại Islamabad hồi tháng 4 và đạt được thỏa thuận ngừng bắn tạm thời kéo dài 2 tuần.

Có thể ông Trump khiến thế giới quay cuồng không hiểu ông thật sự muốn điều gì, nhưng cũng thật khó có thể nói rằng Tổng thống Mỹ không biết mình muốn gì...