Khi di sản bị “mắc kẹt” trong tư duy “rút kinh nghiệm”

1.Trước đó, với tư cách cơ quan quản lý di sản văn hoá trên địa bàn, Sở Văn hoá-Thể thao thành phố Huế đã có văn bản gửi UBND thành phố, trong đó chỉ rõ: Việc xây dựng công trình mới trong khu vực lăng tẩm, thành phần cốt lõi của hồ sơ di sản, dù quy mô không lớn vẫn tiềm ẩn nguy cơ tác động đến tính xác thực và tính toàn vẹn của di sản nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Đối chiếu với quy định pháp luật hiện hành, việc xây dựng các công trình (nhà rường kiên cố trước lưng mộ Hoàng Thái hậu Từ Dụ và cổng tam quan dẫn vào lăng vua Thiệu Trị) khi chưa được cấp thẩm quyền thẩm định, phê duyệt; chưa tổ chức lấy ý kiến các cơ quan chuyên môn và cộng đồng là hành vi bị nghiêm cấm, vi phạm quy định Luật Di sản văn hóa năm 2024.

Trên cơ sở đó, Sở Văn hóa - Thể thao thành phố đề nghị UBND thành phố Huế chỉ đạo Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế thực hiện ngay việc tháo dỡ các công trình trái phép để hoàn trả mặt bằng nguyên trạng cho di tích; "Tổ chức kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm của tập thể và các cá nhân có liên quan; đề xuất hình thức xử lý theo quy định". Tính chất vụ việc là nghiêm trọng, khiến dư luận bức xúc là vậy nhưng UBND thành phố Huế chỉ yêu cầu Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế "nghiêm túc rút kinh nghiệm" và tiến hành tháo dỡ công trình nhà rường ngay sau Rằm tháng Giêng năm Bính Ngọ; còn công trình cổng tam quan dẫn vào di tích lăng vua Thiệu Trị "tạm thời" cho "tồn tại", tiến hành làm thủ tục xin ý kiến Bộ, ngành có thẩm quyền xem xét. Nếu chỉ dừng lại ở đó và không tiến hành xem xét xử lý nghiêm theo quy định hiện hành của pháp luật về di sản văn hóa sẽ tạo ra tiền lệ nguy hiểm. Nghĩa là, nếu xảy ra vi phạm về di sản văn hóa thì chỉ cần rút kinh nghiệm, và tất cả là "hòa cả làng", lúc đó kỷ cương pháp luật không được đề cao.    

Cũng qua vụ việc này, thiết nghĩ cần mở ra một hướng tiếp cận khác về quản lý di sản văn hóa của Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế. Trong các báo cáo tổng kết thường niên của các đơn vị sự nghiệp công lập, đặc biệt là đơn vị quản lý di sản, người đọc thường bắt gặp những dòng chữ quen thuộc như nỗ lực vượt khó, hoàn thành nhiệm vụ, đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế - xã hội. Điều đó không sai. Nhưng với một đơn vị giữ vai trò đặc biệt như Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, nơi trực tiếp quản lý quần thể Di sản Văn hóa Thế giới có quy mô hàng đầu của Việt Nam, thì những đánh giá kiểu "an toàn", né tránh vấn đề cốt lõi sẽ không còn đủ sức thuyết phục.

2.Nhìn thẳng vào các con số và sự việc nổi cộm trong thời gian qua, có thể thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm: Năm 2025, Huế đón hơn 6,3 triệu lượt khách, nhưng số khách thực sự bước chân vào không gian di sản, mua vé tham quan, lại chỉ đạt khoảng 50% với khoảng 3,1 triệu lượt khách. Di sản, vốn là linh hồn, là căn cước của đô thị Huế dường như đang đứng bên lề dòng chảy du lịch, thay vì giữ vai trò trung tâm. Điều này không thể chỉ lý giải bằng biến động thị trường hay thói quen du khách, mà phản ánh rõ những hạn chế kéo dài trong cách tổ chức, khai thác và kể câu chuyện di sản.

Đáng chú ý hơn, lượng khách tham quan di tích vẫn chưa đạt được mức năm 2019, thời điểm trước đại dịch COVID-19 với khoảng hơn 3,5 triệu lượt khách (trong tổng số 4,85 triệu lượt khách đến thăm Huế trong cả năm), dù bối cảnh hiện nay đã thuận lợi hơn rất nhiều. Khi các đô thị di sản khác trong khu vực đã nhanh chóng tái cấu trúc sản phẩm, làm mới trải nghiệm, đa dạng hóa hình thức tiếp cận và thu hút lượng khách tham quan vượt mốc trước đại dịch khá xa, thì di sản Huế vẫn chủ yếu được "trình bày" theo cách cũ: Tham quan ban ngày, lộ trình đơn điệu, thiếu chiều sâu tương tác, thiếu những sản phẩm văn hóa - sáng tạo đủ sức níu chân du khách. Vấn đề không nằm ở giá vé hay quảng bá, mà nằm ở tư duy coi di sản là một "khu tham quan tĩnh", thay vì một không gian sống động, có thể liên tục được kích hoạt bằng tri thức, công nghệ và sáng tạo đương đại.

Một chỉ dấu khác cho thấy những bất cập trong năng lực vận hành là tỷ lệ giải ngân đầu tư của Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế năm nay chỉ đạt khoảng 67%. Trong điều kiện Huế đang cần nguồn lực mạnh để trùng tu, bảo tồn và nâng cấp hạ tầng di sản, việc không giải ngân được nguồn vốn đã bố trí là một sự lãng phí đáng tiếc. Quan trọng hơn, nó cho thấy những hạn chế trong công tác chuẩn bị dự án, phối hợp triển khai và điều hành nội bộ. Khi di sản thế giới được quản lý bằng một bộ máy vận hành chậm chạp, nặng về thủ tục, thiếu tính chủ động và linh hoạt, thì khó có thể kỳ vọng vào những bước đột phá.

Tuy nhiên, điều khiến dư luận băn khoăn và lo ngại nhất không nằm ở các con số, mà ở hàng loạt vụ việc tai tiếng xảy ra liên tiếp trong thời gian qua. Từ sự cố bắn pháo hoa gây nguy hiểm cho người xem, đến việc để kẻ xấu xâm nhập, phá hoại ngai vàng, một bảo vật vô giá, và nghiêm trọng hơn cả là việc xây dựng trái phép một ngôi nhà rường trong khu vực lăng Hoàng thái hậu Từ Dụ những ngày cuối năm 2025. Những sự việc này không thể được xem là "sai sót nghiệp vụ" hay "sự cố ngoài ý muốn". Chúng phản ánh những lỗ hổng lớn trong quản trị, trong ý thức thượng tôn pháp luật và trong cách hiểu về giá trị, tính bất khả xâm phạm của di sản. Đặc biệt, vụ xây dựng trái phép tại một di tích thuộc quần thể Di sản Thế giới không chỉ vi phạm Luật Di sản văn hóa trong nước, mà còn đi ngược lại các cam kết quốc tế với UNESCO. Trong bối cảnh Huế đang nỗ lực khẳng định vị thế đô thị di sản chuẩn mực, những hành vi tùy tiện như vậy đã trực tiếp làm tổn hại uy tín của không chỉ một đơn vị, mà của cả thành phố. Đáng lo hơn, nó cho thấy ranh giới giữa bảo tồn,  xã hội hóa, trình diễn đang bị xóa nhòa.

Không thể phủ nhận rằng Trung tâm đã có những đóng góp nhất định trong việc duy trì hoạt động của hệ thống di tích, tổ chức lễ hội, phục vụ các sự kiện lớn. Nhưng cần nói thẳng, phần lớn những kết quả đó mang tính duy trì, chống đỡ, chưa phản ánh một tầm nhìn quản trị di sản hiện đại. Trong khi Huế đã chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, được xác định là trung tâm văn hóa, du lịch đặc sắc của cả nước, thì bộ máy quản lý di sản vẫn vận hành theo quán tính cũ, thiếu đổi mới về tư duy và phương thức. Bài toán đặt ra không còn là "làm thêm bao nhiêu dự án" hay "thu hút thêm bao nhiêu khách", mà là phải trả lời câu hỏi căn bản: Di sản Huế đang được quản lý như một tài sản quốc gia, một nguồn vốn văn hóa đặc biệt, hay chỉ như một tập hợp công trình cần trông coi? Nếu không thay đổi cách tiếp cận, nếu không đặt di sản vào trung tâm của chiến lược phát triển đô thị, kinh tế và bản sắc, thì những con số đẹp trong báo cáo sẽ ngày càng xa rời thực tế.

Đã đến lúc cần một sự nhìn lại nghiêm túc, thẳng thắn và có trách nhiệm! Di sản không cho phép những thử nghiệm tùy tiện, càng không chấp nhận tư duy "làm trước, xin sau". Một đơn vị quản lý Di sản Thế giới phải được vận hành bằng chuẩn mực cao nhất về pháp lý, chuyên môn và trách nhiệm công vụ. Khi Huế đang đứng trước cơ hội lớn để vươn lên bằng chính "nguồn vốn đặc biệt" của mình, thì mọi sự chậm trễ, sai phạm hay lúng túng trong quản lý di sản đều sẽ phải trả giá, không chỉ bằng uy tín, mà bằng tương lai phát triển của cả đô thị di sản này.