Lời kinh nào cho những phận người?

Trước đó, từ ngày 2/3, Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo của Liên hợp quốc (OCHA) cũng nhanh chóng tuyên bố rằng họ đã sẵn sàng triển khai kế hoạch ứng phó khủng hoảng nhân đạo ở khu vực này.

Vượt trên thành - bại, được - mất, một lần nữa, sinh mệnh của hàng triệu người lại đang bị đe dọa. Nhất là khi, mọi nỗ lực vãn hồi hòa bình, cho đến khi bài báo này lên trang, cũng vẫn chỉ là những lời nguyện cầu vọng vào khoảng không đầy thờ ơ.

1. Truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ dẫn báo cáo tình hình của Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR), cho biết đã xảy ra một làn sóng di cư đáng kể khỏi thủ đô Tehran của Iran. Theo đó, mỗi ngày có từ 1.000-2.000 phương tiện rời thành phố, chủ yếu di chuyển về các tỉnh phía Bắc. Ước tính, tổng số người Iran rời bỏ nơi ở trong nước hiện đã lên tới khoảng 275.400 người.

Do đó, Bộ trưởng Nội vụ Thổ Nhĩ Kỳ thông báo 3 phương án mà Ankara chuẩn bị: “Xử lý và quản lý làn sóng di cư ngay ở bên phía Iran trước khi nó đến biên giới Thổ Nhĩ Kỳ”; “Tạo ra các vùng đệm dọc theo đường biên giới để kiểm soát dòng di chuyển nếu không thể ngăn chặn làn sóng di cư”; và cuối cùng là “tiếp nhận người di cư vào bên trong biên giới Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời bố trí nơi trú ẩn cho họ dưới sự kiểm soát”. Khả năng cuối cùng ấy hoàn toàn có thể xảy ra trong thực tế, nên Thổ Nhĩ Kỳ đã gấp rút xây dựng năng lực tiếp nhận khoảng 90.000 người. Các biện pháp chuẩn bị bao gồm việc dựng các thành phố lều trại và khu trú ẩn tạm thời.

Cao hơn, từ góc nhìn của OCHA, nguy cơ khủng hoảng nhân đạo đang gia tăng nhanh chóng. Như người phát ngôn của Tổng Thư ký Liên hợp quốc, ông Stephane Dujarric phân tích: OCHA có các trung tâm nhân đạo tại Vùng Vịnh, đáng chú ý là tại Các Tiểu vương quốc Ảrập thống nhất (UAE). Phần lớn hàng viện trợ nhân đạo của Liên hợp quốc được vận chuyển qua đây, do đó diễn biến hiện nay có thể ảnh hưởng đến các hoạt động tại châu Phi, châu Á và những khu vực khác trên thế giới. Bởi vậy, OCHA khẳng định sẵn sàng tăng cường hoạt động tại khu vực khi cần thiết, song hiệu quả ứng phó của Liên hợp quốc sẽ phụ thuộc vào việc khả năng tiếp cận không bị cản trở, bảo đảm an ninh dành cho nhân viên cứu trợ, cũng như nguồn tài chính huy động được - những yếu tố mà cuộc xung đột trên Dải Gaza vừa khép lại đã trở thành minh chứng hùng hồn, rằng chúng hoàn toàn do các bên tham chiến quyết định.

Bên cạnh OCHA, các cơ quan nhân đạo khác của Liên hợp quốc cũng đang hết sức lo lắng. UNHCR bày tỏ quan ngại sâu sắc về tác động đối với dân thường, cùng nguy cơ gia tăng làn sóng di dời trong khu vực. UNHCR cảnh báo: Bạo lực leo thang có thể khiến hoạt động nhân đạo quá tải, nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng hiện đã tiếp nhận hàng triệu người tị nạn và người di dời trong khu vực. Trong khi đó, Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) nhấn mạnh tới chuyện các cuộc không kích nhằm vào Iran và tình hình xung đột lan rộng, đe dọa nghiêm trọng đến trẻ em.

Chỉ chừng ấy thôi, bất cứ ai cũng đã có thể hình dung ra những tấn thảm kịch, nếu chiến sự cứ tiếp tục kéo dài.

2. Hòa bình và đối thoại, vì thế, là lựa chọn tốt cho tất cả. Đó cũng chính là quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước ta, được người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng tái khẳng định ngày 3/3: “Lập trường của Việt Nam đã được nêu rõ ngày 28/2/2026. Việt Nam phản đối các hành vi sử dụng vũ lực tấn công vào các quốc gia có chủ quyền, đặc biệt vào các cơ sở hạ tầng dân sự khiến nhiều người dân bị thiệt mạng. Các hành động này đã gây thiệt hại nghiêm trọng và tiếp tục đe dọa tính mạng, an toàn và lợi ích của người dân, trong đó có công dân Việt Nam tại khu vực, gây bất ổn cho các hoạt động kinh tế, hòa bình, ổn định của khu vực và thế giới. Việt Nam kêu gọi các bên liên quan hành động có trách nhiệm, tuân thủ nghiêm túc luật pháp quốc tế, Hiến chương và các nghị quyết liên quan của Liên hợp quốc, tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia, nối lại đàm phán, tạo điều kiện thuận lợi cho đối thoại hướng tới việc giải quyết các khác biệt bằng biện pháp hòa bình, vì lợi ích của người dân, vì hòa bình, ổn định và phát triển ở khu vực và trên thế giới”.

Lập trường ấy thống nhất với tuyên bố của Hội đồng Chủ tịch Đại hội đồng Liên hợp quốc (UNCPGA), kêu gọi các bên liên quan trong chiến sự tại Trung Đông hiện nay lập tức giảm leo thang xung đột và chấm dứt các hành động thù địch; đồng thời, quay lại bàn đàm phán với sự bảo trợ của Liên hợp quốc. Tuyên bố nhấn mạnh UNCPGA quan ngại sâu sắc về xung đột bùng phát giữa Mỹ và Israel với Iran, đồng thời lên án việc các bên sử dụng vũ lực và coi đây là sự vi phạm nghiêm trọng Hiến chương Liên hợp quốc cũng như luật pháp quốc tế. Hội đồng lo ngại tác động nghiêm trọng của xung đột đối với các nước ở Trung Đông.

Ngày 5/3, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã có các cuộc điện đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu để kêu gọi các bên kiềm chế, tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của Liban và tránh mở chiến dịch tấn công trên bộ tại quốc gia này.

Cùng ngày, trong diễn biến mới nhất của chuỗi nỗ lực ngoại giao con thoi, trả lời phỏng vấn báo Izvestia, Đại diện thường trực Nga tại các tổ chức quốc tế ở Vienna Mikhail Ulyanov cho biết: Moskva sẵn sàng, nếu cần, làm trung gian cho các cuộc đàm phán hòa bình giữa Tehran và Washington. Theo ông, dù khả năng hai bên sớm nối lại đối thoại trực tiếp còn hạn chế, các mục tiêu cốt lõi của Mỹ và Iran - gồm việc Washington muốn ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân và Iran yêu cầu dỡ bỏ các lệnh trừng phạt, đều khó có thể đạt được bằng biện pháp quân sự.

Trước đó, ngày 3/3, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị đã có cuộc điện đàm với Ngoại trưởng Israel Gideon Saar, khẳng định Trung Quốc luôn chủ trương giải quyết các điểm nóng quốc tế và khu vực thông qua đối thoại và tham vấn. Tất cả các bên nên tuân thủ các mục đích và nguyên tắc của Hiến chương Liên hợp quốc và kiềm chế việc sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế. Song song, Ấn Độ và Qatar cũng liên tục có những nỗ lực nhằm hạ nhiệt căng thẳng.

Vấn đề là, ngược lại, cũng có không ít quốc gia đồng minh của Mỹ và Israel bày tỏ sự ủng hộ chiến dịch quân sự. Tiếng nói chống chiến tranh của Tây Ban Nha trở nên lạc lõng ở phương Tây. Thậm chí, cả 2 viện Quốc hội Mỹ đều đã bác bỏ một nghị quyết nhằm hạn chế quyền của Tổng thống Donald Trump trong việc tiếp tục các hoạt động quân sự tại Iran, qua đó mở đường để Nhà Trắng duy trì chiến dịch quân sự đang leo thang tại Trung Đông.

Tất cả những động thái này khiến tình thế càng lúc càng trở nên mù mờ và mọi dự đoán về tình hình chiến sự đều mang màu sắc võ đoán.

3. Điểm cốt lõi, có lẽ, không chỉ là việc hiện tại chưa thể là lúc để cả hai phía xuống thang. Hay, nói đúng hơn, sau cái chết của một biểu tượng quyền lực tinh thần Iran như Đại giáo chủ Ali Khamenei, mọi chiếc thang đều đã bị chặt gãy. Dù không muốn đối đầu, Iran cũng không thể tỏ ra yếu đuối, nhất là khi sự kiên định đã giúp họ đứng vững trước hàng thập kỷ bị cấm vận và trừng phạt hà khắc. Vào lúc này, họ còn phải tính tới cả nguy cơ quyền lực của chính quyền trung ương bị xâm lấn bởi các lực lượng đối lập, vốn vẫn đang lẩn khuất quanh các vùng biên giới.

Ngược lại, chiến dịch quân sự này của liên quân Mỹ - Israel không chỉ đẩy xung đột Nga - Ukraine ra khỏi tâm điểm chú ý, không chỉ khiến thế giới quên đi rằng Pakistan và Afghanistan cũng đang “va chạm” vũ trang với nhau, mà còn góp phần che khuất đi không ít những vấn đề nội trị (kinh tế, xã hội, hồ sơ Epstein...) trong lòng nước Mỹ - ở thời điểm cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ đang đến rất gần, cũng như các vấn đề của riêng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.

Nhưng, hơn cả, cũng như đối với cuộc chiến thuế quan toàn cầu hồi năm ngoái, nếu đặt hành động cứng rắn đến phi logic của ông chủ Nhà Trắng lần này vào một góc nhìn toàn cục - góc nhìn địa chính trị, mà trong đó thể hiện cuộc giằng xé giữa trật tự thế giới đơn cực cũ với xu hướng hình thành trật tự đa cực, bao gồm cả cuộc đối đầu kinh tế giữa nhóm G7 và khối BRICS (mà Iran mới được kết nạp), cả cố gắng kiềm tỏa sự trỗi dậy của Trung Quốc lẫn trò chơi vừa hòa hoãn với Moskva, vừa từng bước ngăn chặn các chuyến tàu chở dầu của Nga mà Tổng thống Mỹ đang cùng lúc thực hiện - có lẽ mỗi người đều có thể tự chiêm nghiệm thấy một khía cạnh mới mẻ và u ám nào đó.

Cuối cùng, thế giới thực sự cũng đã có quá đủ những cuộc khủng hoảng nhân đạo rồi...