Năm 2026: Khi châu Âu tới ngã rẽ tự chủ chiến lược

Thứ từng được xem là một liên minh truyền thống, từng được ngưỡng mộ với nền tảng là những giá trị chung, nay trở thành một dạng liên kết "có đi có lại". Và hiện giờ, châu Âu có lẽ đã hiểu họ nên rẽ về hướng nào.

"Pax-Americana" nhường chỗ cho "nước Mỹ trước tiên"

Năm 2025 là một năm tràn ngập thuế quan. Tổng thống Mỹ nhìn nhận thuế quan không chỉ đơn thuần là công cụ kinh tế mà còn là thứ để Mỹ đảm bảo có được sự nhượng bộ, tái định hình hành vi và vị thế bá chủ của Mỹ. "Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại" là triết lý mà ông Trump đã vận dụng trong suốt năm 2025, liên tục đẩy các đồng minh và đối tác ở vào thế bị động. Tất cả các mối quan hệ đều được nhìn nhận dưới dạng lợi ích thực dụng, dù là đối tác thương mại, liên minh an ninh hay các cơ chế phối hợp - đều trở thành quân bài mặc cả, với Mỹ là bên chiếm thế thượng phong.

Cú sốc lớn về thương mại bắt đầu vào ngày 2/4/2025, khi ông Trump công bố một loạt mức thuế quan mới, áp thuế trả đũa và viện dẫn Đạo luật Quyền lực kinh tế khẩn cấp quốc tế. Tổng thống Mỹ thậm chí gọi đây là "Ngày giải phóng". Các mức thuế "có đi có lại" do Mỹ đưa ra áp dụng mức thuế cơ bản 10% cho tất cả hàng nhập khẩu, với các tỷ lệ phần trăm bổ sung được áp dụng cho hàng nhập khẩu từ nhiều đối tác thương mại khác nhau, chủ yếu dựa trên tính toán thâm hụt thương mại của Mỹ với các đối tác này.

Tất cả đều là các biện pháp đơn phương đi ngược lại nguyên tắc tối huệ quốc được thực hiện trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại Thế giới, một thực tế khó có thể phủ nhận rằng Mỹ đã từ bỏ vai trò lãnh đạo trong hệ thống thương mại tự do toàn cầu. Tất nhiên, sau đó là nhiều màn "quay xe", những lần điều chỉnh mức thuế và các cuộc đàm phán căng thẳng. Các giới hạn được đàm phán, thường là để đổi lấy lời hứa về đầu tư mới trên đất Mỹ.

Nước Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump vẫn tiếp tục khó lường, nhiều lần điều chỉnh lập trường liên quan đến xung đột Nga - Ukraine, và mâu thuẫn lớn là khi Mỹ công khai "lên lớp" chính sách nội bộ của châu Âu trong Báo cáo Chiến lược an ninh quốc gia của Mỹ. Văn kiện dài 33 trang sử dụng ngôn từ gay gắt một cách bất thường đối với các đồng minh, với những chỉ trích trực diện, lên án các quy định xuyên quốc gia của Liên minh châu Âu (EU) là thứ làm xói mòn chủ quyền, trong khi chính sách nhập cư gây chia rẽ xã hội.

Thậm chí, văn kiện công kích điều mà họ cho là sự kiểm duyệt tự do ngôn luận và đàn áp đối lập chính trị. Những câu từ này không mới, bởi người ta đã từng thấy nó trong bài phát biểu của Phó Tổng thống Mỹ JD Vance tại Hội nghị An ninh Munich hồi tháng 2. Tài liệu đòi hỏi một sự điều chỉnh mang tính cấu trúc đối với vai trò của châu Âu trong hệ thống liên minh, nhấn mạnh rằng các quốc gia châu Âu phải tự chịu trách nhiệm về quốc phòng của mình, từ bỏ kỳ vọng rằng Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) sẽ tiếp tục mở rộng và tăng mạnh chi tiêu quốc phòng.

Dù trong văn kiện, Mỹ vẫn dùng cụm từ "đồng minh" để nói về châu Âu, nhưng người ta phải đặt câu hỏi: Liệu đây có nên là cách Mỹ đối xử với các "đồng minh" của mình? Trên thực tế, chiến lược này có thể xem là cú "quay xe" nghiêm trọng so với những quan điểm nhất quán trước nay của các chính quyền Mỹ, vốn coi việc duy trì vị thế thống lĩnh toàn cầu lâu dài là lợi ích quốc gia cốt lõi. Thay vào đó, chiến lược mới dường như lại tìm cách loại bỏ những "gánh nặng toàn cầu" mà họ cho rằng đang làm hao tổn nguồn lực của Mỹ.

Từ "Ngày giải phóng" tới Báo cáo Chiến lược an ninh quốc gia không ngần ngại điểm mặt chỉ tên châu Âu, rạn nứt xuyên Đại Tây Dương rõ ràng không phải là những va chạm nhất thời. Chiến lược này không xuất hiện trong một sớm một chiều, mà đã âm thầm thành hình qua nhiều năm, với biểu hiện rõ nét nhất trong chính sách thương mại của chính quyền Trump, dù là 1.0 hay 2.0 hiện tại.

Cuộc chiến thương mại, thuế quan và những căng thẳng Mỹ - EU phản ánh một sự dịch chuyển rộng lớn hơn trong thế giới quan của Mỹ, từ chủ nghĩa lý tưởng sang chủ nghĩa hiện thực. Tổng thống Trump nhấn mạnh các lợi ích trực tiếp, có thể đo lường được, trong khi những gì Washington tin rằng họ thu được từ các khoản đầu tư dài hạn vào liên minh xuyên Đại Tây Dương với châu Âu ngày càng bị nhìn nhận là mơ hồ.

Châu Âu cần lựa chọn

Liên minh châu Âu (EU) bước vào năm 2026 với một hành trang nặng nề từ cuộc khủng hoảng đa tầng của năm 2025. Những rạn nứt nội bộ kéo dài, gánh nặng tài chính và quân sự dành cho Ukraine, và cùng với đó, áp lực an ninh ngày càng gia tăng đã đẩy châu Âu vào trạng thái vừa phòng thủ, vừa phải dò tìm lối đi chiến lược mới. Trong năm 2026 cũng sẽ có nhiều cuộc bầu cử quan trọng với khả năng tái định hình bản đồ chính trị và vị thế địa chính trị của châu Âu. Bởi lẽ đó, củng cố sức mạnh nội tại và theo đuổi tự chủ chiến lược đang dần trở thành một lựa chọn mang tính tất yếu hơn là một khẩu hiệu chính trị cho lục địa này,

Không phải ngẫu nhiên khi Cộng hòa Cyprus, quốc gia giữ chức Chủ tịch luân phiên Hội đồng EU trong nửa đầu năm 2026, đặt trọng tâm chương trình nghị sự vào vấn đề tự chủ. Tổng thống Cyprus Nikos Christodoulides khẳng định mục tiêu dẫn dắt EU trở thành "một liên minh tự chủ nhưng cởi mở với thế giới". Thông điệp này phản ánh rõ tâm thế chung của châu Âu: không khép mình, nhưng cũng không thể tiếp tục dựa dẫm.

Năm 2025 đã làm lộ rõ sự suy yếu đáng kể trong vị thế quốc tế của EU. Khác với những cú sốc đơn lẻ trong quá khứ như khủng hoảng tài chính 2008 hay Brexit năm 2016, thách thức lần này là sự cộng hưởng của hàng loạt vấn đề trong và ngoài khu vực, trải dài từ kinh tế, an ninh đến địa chính trị. Châu Âu rơi vào thế "kẹt giữa các làn đạn", vừa phải duy trì gắn kết nội khối, vừa phải tái cân bằng chiến lược và xác định lại vai trò của mình trong một trật tự quốc tế đang dịch chuyển nhanh chóng.

Sự lệch pha ngày càng rõ trong quan hệ với Mỹ đã buộc EU phải đối diện thẳng thắn với rủi ro của sự phụ thuộc. Đối diện với một nước Mỹ đổi thay và sức ép ngày càng lớn, châu Âu dần phải có những điều chỉnh cho riêng mình. Các sáng kiến thúc đẩy mua sắm quốc phòng chung nội khối, ưu tiên vũ khí sản xuất tại châu Âu, cùng những hợp đồng lớn trao trực tiếp cho doanh nghiệp châu Âu cho thấy EU đang tìm cách tái cân bằng chiến lược. Có thể, trong ngắn hạn, châu Âu vẫn khó tách rời Mỹ; nhưng về dài hạn, sự chuẩn bị cho khả năng Washington thu hẹp vai trò toàn cầu và lãnh đạo đã trở thành một tính toán mà khu vực khó có thể né tránh.

Những khác biệt sâu sắc về thuế quan, ngân sách quốc phòng, di cư, biến đổi khí hậu và đặc biệt là cách tiếp cận xung đột Ukraine khiến mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương không còn vận hành theo quán tính cũ. Việc các nước châu Âu trong NATO nhất trí nâng mục tiêu chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP vào năm 2035 phản ánh áp lực đó đã chuyển hóa thành cam kết chính trị cụ thể. Tuy nhiên, từ cam kết đến thực thi vẫn là một khoảng cách không nhỏ, nhất là khi các chính phủ châu Âu phải cân đối giữa ngân sách quốc phòng ngày càng phình to và nhu cầu chi tiêu cho phúc lợi xã hội trong bối cảnh dân số già hóa.

Không chỉ trên mặt trận an ninh, tiếng nói của châu Âu trong các hồ sơ quốc tế quan trọng dường như khá mờ nhạt trong năm 2025. Từ các động thái ngoại giao then chốt liên quan Ukraine, Gaza hay hồ sơ hạt nhân Iran, nguy cơ EU bị "đẩy ra rìa" ngay cả trong những vấn đề tác động trực tiếp đến lợi ích của chính mình là có thật.

Tất nhiên, bức tranh châu Âu không hoàn toàn phủ gam màu xám. Một số chính sách phục hồi kinh tế bắt đầu phát huy hiệu quả, tiến trình chuyển đổi xanh và tái công nghiệp hóa tiếp tục được thúc đẩy. Trên nền tảng đó, tự chủ chiến lược được EU xác định là con đường không thể tránh, cả về quốc phòng, công nghiệp, năng lượng, công nghệ và khả năng ra quyết định mạnh mẽ.

Chương trình làm việc 2026 của Ủy ban châu Âu - với cái tên đầy hàm ý "Europe's Independence Moment" - EU hướng tới hiện thực hóa tự chủ chiến lược thông qua các sáng kiến cụ thể, bao gồm tăng cường đầu tư quốc phòng, thúc đẩy mua sắm chung và ưu tiên sản xuất nội khối, đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và nguyên liệu chiến lược... Tự chủ cần phải được hiểu là khả năng hành động độc lập, có lựa chọn và có "sức nặng" trong một thế giới ngày càng phân mảnh.

Lựa chọn đó không chỉ phụ thuộc vào bối cảnh địa chính trị, mà trước hết nằm ở ý chí chính trị và mức độ đồng thuận ngay trong chính nội bộ châu Âu.