Tích lũy tâm thế

Phải nhìn cả tiến trình để thấy chúng ta đang ở bậc thang nào. Bóng đá Việt Nam không thời nào thiếu nhân tài, nhưng do điều kiện thời đạn bom và bao cấp nên sự phát triển bóng đá trồi sụt. Từ 1995, Việt Nam bắt đầu gia nhập ASEAN sau nhiều thăng trầm, chúng ta dần dần đạt được các danh hiệu cao nhất của Đông Nam Á.

Muốn vượt lên giới hạn "vùng trũng" thì cần phải có HLV ngoại. Năm 1995, lần đầu tiên ta có HLV ngoại là ông E.Tavares. Ông này thấy ngay cầu thủ kém thể lực nên chỉ tập trung vào rèn thể lực. Kết quả, cầu thủ Việt chạy như vũ bão, đến nỗi người ta đồn, ông cho học trò ngậm thứ kẹo kỳ bí.

Người tiếp theo là K.Weigang. HLV này không ép học trò theo khuôn mẫu nào mà giải quyết tâm lý sợ dớp, vào trận là không ngán trường hợp nào. Được đánh thức tiềm năng thì lứa học trò tài năng như Hồng Sơn, Huỳnh Đức đã có chiếc huy chương bạc đầu tiên tại Chiềng Mai. Tiếp theo HLV C.Murphy đã áp dụng bóng đá hiện đại nên tuyển Việt Nam đã có lối đá ban bật một chạm, đan lát thêu hoa dệt gấm như Asernal và đoạt huy chương đồng Sea Games 1997. Từ năm 1998, HLV A.Riedl thường đưa đội vào chung kết giải khu vực rồi dừng bước. Thế nên ông được gọi là "vô địch về nhì".

Nếu như A.Riedl thường sử dụng biên như đôi cánh thì HLV H.Calisto lại yêu cầu học trò phối hợp khoét vào trung lộ và đoạt chức vô địch Đông Nam Á đầu tiên. Suốt sau đó ngót chục năm thì đồ thị bóng đá Việt Nam xuống dốc. Lứa hảo thủ tài năng như Quế Ngọc Hải, Công Phượng, Tuấn Anh thường thua đau tại Sea Games 28 và 29. Nhưng cũng với những cầu thủ đó trong tay HLV Park Hang Seo thì thành tích bắt đầu được ghi với vô địch AFF Cup và lừng lẫy nhất tại giải U23 Thường Châu tuyết trắng. Vị HLV xứ Hàn đã đưa khoa học thể thao, dinh dưỡng vào đội. Nhận thấy hầu hết cầu thủ phần thân trên mỏng cơm "yếu pin đi bộ" sau phút thứ 60, ông cho cầu thủ đo đạc các chỉ số, yêu cầu khẩu phần ăn khoa học và tập gym. Triết lý của ông Park là trước khi thắng thì không được thua. Dưới "triều đại Park", các cầu thủ trở nên "in trâu", biết vượt ngưỡng tại các trận cầu sinh tử, xua tan nỗi ám ảnh Thái Lan. Đội bắt đầu biết chơi bóng thay cho việc lăn xả chiến binh. Tuy vậy, tâm thế mỗi trận đều chấp nhận cửa dưới và mọi chiến thắng đều phải vượt vũ môn kiểu kiễng chân. Sau ông Park thì HLV Troussier, được coi là có Gen World Cup dẫn dắt đội ta. Tiếc rằng triết lý của ông thất bại với 4 thắng, 10 thua.

Đương kim HLV Kim Sang Sik, người được giới mộ điệu gọi là "phù thủy Sáu Sang" đặt cầu thủ vào tâm thế mới, kiểm soát bóng và áp đặt lối chơi, kể cả trước những đối thủ top đầu châu Á. Chỉ một năm 2025, đội đã vô địch ASEAN Cup, ngôi vương giải U23 Đông Nam Á 2025 và vô địch SEA Games 33. Trước khi thúc thủ trước Trung Quốc, HLV Kim Sang Sik và học trò đã có 15 trận thắng. Những cầu thủ trẻ như Đình Bắc, Hiểu Minh, Trung Kiên, Thanh Nhàn… đã khiến mọi đối thủ e dè. Tâm thế mới được tích lũy.

Giải U23 năm nay thì 4 đội mạnh nhất đều thuộc văn hóa ăn đũa, trong đó, nổi bật có Nhật Bản và Hàn Quốc luôn duy trì vị thế bởi có những bước tiến dài về tích lũy tâm thế. Về mặt này, chúng ta đang trong quá trình tích lũy. Tâm thế khác nhau phụ thuộc chính vào môi trường. Ví như người sở hữu đất đai, ruộng cả ao liền tâm thế khác với người sống thuê trọ.

Tâm thế thi đấu không phụ thuộc hoàn toàn vào cá nhân mà truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, được nuôi dưỡng với lịch sử thi đấu, ký ức tập thể.

Đẳng cấp thi đấu cần có niềm tin tập thể, vốn tâm lý thi đấu và văn hóa chiến thắng. Niềm tin tập thể được tăng dần xuyên qua các thế hệ. Không chỉ "tôi làm được" mà là "Chúng tôi đã từng làm được, nên lần này cũng làm được". Vốn tâm lý phải có sự tự tin tích cực, kỳ vọng, lạc quan có cơ sở, năng lực "tái sinh". Khi kinh qua nhiều đấu trường từ "ao" ra "biển", vốn tâm lý sẽ dày lên, ổn định hơn, khó sụp đổ khi gặp nghịch cảnh. Văn hóa chiến thắng không thuần tâm lý cá nhân mà là khí chất của xã hội - Liên đoàn, Ban huấn luyện... Có văn hóa chiến thắng gặp áp lực lớn được coi là bình thường, gặp thất bại, không bị đổ vỡ bản sắc, vì nó nằm trong hệ thống bóng đá quốc gia. Khi trưởng thành và trải qua trận mạc, sự vượt trần tâm lý sẽ đến và lúc đó, đẳng cấp được xác lập.

Tâm thế truyền đời chỉ có thể duy trì nếu được thiết chế hóa, đưa vào giáo trình, lịch sử thi đấu, giải cho các lớp cầu thủ nhi đồng, cầu thủ trẻ và đội tuyển Quốc gia.

Trước khi giải U23 khởi tranh, ta chỉ hy vọng vào tới tứ kết. Việc đứng trong top 4 đội trẻ mạnh nhất châu Á là một bước đi dài của lứa trẻ. Có một thì mới có mười, mỗi một HLV từ E.Tavares tới Kim Sang Sik và các cầu thủ cũ, mới đều bồi đắp thêm cho đội những trải nghiệm mới. Đây là những bước tích lũy tâm thế quan trọng để có thể vươn ra biển lớn.