Dám dừng lại để thơ nói nhiều hơn

PV: Gần mười năm công tác ở Tuần Giáo, anh đã mang vùng đất trùng điệp và gian khó ấy vào thơ như thế nào?

Đại uý Phan Đức Lộc: Tôi đã có gần mười năm thanh xuân công tác ở địa bàn cơ sở - quãng thời gian đẹp nhất của một đời người. Tuần Giáo, nơi tôi đang công tác là mảnh đất còn nhiều khó khăn, thiếu thốn, nhưng cảnh sắc và tình người nơi đây luôn gợi nhiều cảm hứng văn chương sâu đậm. Trong những lần đi "cắm bản", tôi đã gặp những cụ già tám mươi tuổi vẫn cõng lù cở vào rừng sâu tìm măng, hái nấm; gặp những em nhỏ hồn nhiên cầm hòn than nắn nót nét chữ đầu tiên lên bậc cầu thang; gặp những cặp nữ tú - nam thanh hòa chung nhịp khèn, điệu múa trong đêm lễ hội; gặp những người nông dân đưa cây lúa "trèo" lên tận đỉnh trời.

Vài lần, tôi tự hỏi, ở đó, liệu người ta có cần văn chương hay không? Và trong một lần vào bản tuyên truyền Đề án 06, tôi đã tìm được câu trả lời khiến mình ngỡ ngàng xúc động. Một người đàn ông trung niên nhìn biển tên trên ngực áo tôi rồi hỏi: "Cán bộ có phải là người viết truyện "Thung lũng mưa" không? Cả nhà tôi nghe truyện trên mục 'Đọc truyện đêm khuya' của Đài Tiếng nói Việt Nam. Cán bộ viết thêm nhiều bài về Tuần Giáo mình gửi lên Đài để bà con được nghe với nhé!". Chú ấy tặng tôi một cây ban nhỏ. Từ sự động viên ấy, trên con đường đi bộ về đơn vị rợp trắng hoa ban, tôi đã ngẫu hứng sáng tác bài thơ "Đường xuân" với những câu thơ mộc mạc thế này: "Ai cời rét tháng Ba âm ỉ/ mùa hoa ban cháy đến tận tàn/ hơi ấm đọng trên vai người chiến sĩ/ tiếng bước chân theo nhịp gió miên man".

PV: Theo anh, viết về lực lượng Công an, điều khó nhất là gì?

Đại uý Phan Đức Lộc: Đây là đề tài phù hợp với văn xuôi, điện ảnh, nhưng luôn là thử thách đối với thơ ca. Đã có một thời, tôi làm những bài thơ về đề tài này theo lối minh họa, tuyên truyền và hô hào khẩu hiệu một cách khiên cưỡng, sáo mòn. Sau độ lùi thời gian nhất định, tự đọc lại chính mình, tôi cảm thấy hơi... ngại. Bao đời nay, các bậc thi nhân tiền bối luôn khẳng định, điều quan trọng nhất của thơ là cảm xúc và viết về Công an cũng không nằm ngoài quy luật đó. Khi cảm xúc được trang điểm bằng những xác chữ màu mè sáo rỗng thì chính nó đang khước từ cơ hội được chạm vào trái tim người đọc. Vì vậy, theo tôi, điều khó nhất khi viết về lực lượng Công an là giữ được sự tự nhiên và giản dị.

PV: Trong thơ về đề tài Công an, anh thường bắt đầu từ đâu: Con người, chi tiết nhỏ, hay ý niệm lớn?

Đại uý Phan Đức Lộc: Tôi thường bắt đầu bằng thi ảnh. Luôn tự dặn mình tiết chế những tính từ loẻng xoẻng xiếc chữ. Xin mạn phép phỏng theo những câu thơ trong bài "Chiều sông Thương" của nhà thơ Hữu Thỉnh thì: "Những gì thơ muốn nói/ Thi ảnh đang hát lên". Thi ảnh bao hàm cả thiên nhiên, con người. Thi ảnh tạo ra chi tiết. Và khi thi ảnh đủ đẹp, sâu và kín, thơ sẽ đủ sức hấp dẫn để độc giả khám phá tư tưởng, thông điệp. Chẳng hạn, bằng một thi ảnh đắt giá, những câu mở đầu trong bài thơ dự thi "Đồng bằng" của Nguyễn Đức Hậu đã gợi thật nhiều suy ngẫm về sức sống của quê hương - nguồn cội luôn âm thầm lan tỏa trong tâm tưởng mỗi người, mỗi thế hệ: "Một cái cây cắm vội đầu bờ/ mười năm sau bóng tràn lên xóm bãi".

PV: Là giám khảo trẻ nhất của cuộc thi, cảm giác đầu tiên khi cầm trên tay hàng nghìn bài dự thi là gì?

Đại uý Phan Đức Lộc: Đầu tiên là sự ngạc nhiên trước một tập thơ dày theo nghĩa đen của hơn 1.000 tác giả với hơn 3.000 bài. Những con số ngoài sức tưởng tượng. Tiếp đến là sự hồi hộp. Tôi háo hức đọc đi đọc lại tập tác phẩm dự thi nhiều lần và cảm thấy thổn thức, ngưỡng mộ và trân trọng những bài thơ hay, mới lạ. Điều khiến tôi bất ngờ là có những nhà thơ tên tuổi viết rất trẻ và một vài nhà thơ trẻ viết rất già dặn. Sự "đảo ngược tình huống" ấy càng xác tín thêm cho nhận định: thơ ca không tồn tại giới hạn, chỉ tồn tại những con đường riêng.

PV: Chân dung người chiến sĩ trong thơ dự thi lần này hiện lên như thế nào? Có bài thơ hay tác giả nào khiến anh phải dừng lại lâu hơn bình thường?

Đại uý Phan Đức Lộc: Chân dung những người chiến sĩ Công an nhân dân xuất hiện trong "Xuân Mới" vừa gần gũi, lại vừa mới lạ. Trước khi nhận được file tác phẩm dự thi, tôi sợ có những tác giả lạc bước vào con đường thơ minh họa như tôi từng mắc phải, sợ phải đọc những câu thơ gượng gạo, sáo mòn, máy móc. Nhưng thật may, vượt trên hình dung của tôi, cuộc thi có khá nhiều bài thơ hay về đề tài này, nhất là khi chúng được sáng tác bởi các tác giả Công an.

Tôi cảm thấy ấn tượng với chùm thơ ba bài: "Xuân trên đỉnh trời", "Xuân về Dào Sa" và "Xuân nhớ người" của nhà thơ Lý Hoàng Cung, một Trưởng Công an xã ở Lào Cai. Ở đó có những câu thơ đẹp, hài hòa, tinh tế, chạm đến trái tim: "Mây ngủ vùi lưng núi/ Thở khói trắng mùa sương/ Ai ngược chiều lên bản/ Áo xanh vương bụi đường" (Xuân về Dào Sa). Những điều mà ai sinh sống ở rẻo cao Tây Bắc lâu năm đều thấy nhưng khi Lý Hoàng Cung đưa vào thơ mình lại đẹp đến nao lòng. Vài phác gợi khéo léo đó vừa đủ cho độc giả cảm nhận những khó khăn, thử thách mà người chiến sĩ Công an phải bản lĩnh vượt qua trên hành trình gìn vững bình yên cho bản làng. Cuộc thi đã góp phần đưa Lý Hoàng Cung tiến tới sự chuyên nghiệp và hứa hẹn thêm nhiều bứt phá trong tương lai gần.

PV: Điểm mạnh và hạn chế của các cây bút Công an trong cuộc thi năm nay là gì?

Đại uý Phan Đức Lộc: Tính riêng các tác giả Công an, tôi thấy được sự phong phú, đa dạng về cảm xúc, giọng điệu, bút pháp, kĩ thuật. Mỗi người một vẻ, một thế mạnh riêng. Hồ Anh Tuấn bộc lộ tiếng lòng da diết dành cho đồng đội; Đậu Hoài Thanh vừa khắc khoải, mãnh liệt, vừa đằm thắm, dịu dàng; Đức Minh uyển chuyển làm mới cấu tứ, câu từ; Triệu Việt Hoàng hoài niệm mênh mang; Nguyễn Duy Thành chắt lọc hình ảnh; Lê Huy Hùng mang tới câu chuyện mộc mạc, chân thành; Đậu Thị Thúy Hà trùng điệp những liên tưởng sâu xa; Trần Lê Anh Tuấn xây dựng những khoảng lặng trầm tư suy nghiệm; Lê Thành Văn thao thức tiếng gọi quê hương; Phí Văn Thanh hào hùng, bi tráng; Hoàng Anh Tuấn giản dị, tự nhiên như hơi thở; Tặng Vũ khắc khoải, bâng khuâng niềm trăn trở; Nguyễn Minh Hiển nặng nghĩa, nặng tình với mảnh đất từng gắn bó; Nguyễn Thị Hồng Cẩm đau đáu những dự cảm âu lo. Có thể nói, điểm chung của các tác giả Công an là họ làm thơ với đam mê hết mình như cách họ đã tận tụy cống hiến cho công việc bảo đảm an ninh, trật tự.

PV: Vậy theo anh, một bài thơ về đề tài Công an thế nào thì được coi là thành công?

Đại uý Phan Đức Lộc: Phải đảm bảo sự chân thành của cảm xúc, chắt lọc về thi ảnh, tự nhiên về câu chữ và ẩn dụ về thông điệp. Và thêm một chút bất ngờ nữa thì tuyệt!

PV: Sau cuộc thi này, anh thay đổi điều gì trong cách nhìn về thơ và về chính mình?

Đại uý Phan Đức Lộc: Cuộc thi giúp tôi nhìn ra rằng, nhiều nhà thơ có tài nhưng không thích hào nhoáng phù hoa nên họ chọn cách viết lặng lẽ, ẩn dật. Để đến khi họ xuất hiện tại sân chơi này, tôi đã phải âm thầm tìm đọc họ nhiều hơn, sâu hơn. "Xuân Mới" dạy tôi cách sống khiêm tốn, kính chữ và cân nhắc hơn trước khi công bố tác phẩm. Có những giai đoạn, tôi viết ồ ạt, hãnh diện khoe mẽ những tác phẩm đăng báo và các giải thưởng đạt được rồi ngất ngây trong men say lời chúc. Tôi bị hòa vào rộn rã đám đông và đôi khi gò ép mình vào những khuôn mẫu, chủ đề nhất định để đạt được thành tích mình mong muốn. Cho đến một ngày, bạn thân của tôi thẳng thắn góp ý với tôi rằng: "Lộc đang thực sự xuống dốc". Tôi trăn trở nhiều.

Giờ đây, tôi không biết mình đang ở đoạn nào của dốc văn chương. Nhưng hơn ai hết, tôi biết mình đủ gì và thiếu gì để bước tiếp trên con đường sáng tác đầy trầm luân, khổ hạnh phía trước. Trong khoảnh khắc này, tôi muốn nhắn nhủ với những đồng đội của tôi đang bắt đầu sáng tác thơ rằng: Dám dừng lại nửa chừng đôi khi còn khó hơn đi đến tận cùng một đường thơ.

PV: Xin cảm ơn nhà văn!