Ký hoạ kháng chiến miền Nam - Những trang sử quý bằng tranh

Ngày 26/4, trưng bày chuyên đề “Ký hoạ kháng chiến miền Nam” ra mắt công chúng tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Hà Nội. Đây là triển lãm do Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam phối hợp với Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh tổ chức nhân dịp kỷ niệm 47 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2022).

70 ký họa được trưng bày là những sáng tác trực tiếp trên chiến trường miền Nam trong giai đoạn 1954-1975, của nhiều hoạ sĩ kháng chiến như: Huỳnh Phương Đông, Lê Lam, Thái Hà, Cổ Tấn Long Châu… Các tác phẩm được ví như các “trang nhật ký chiến trường” của các hoạ sĩ về con người, cuộc sống, vùng đất và cuộc chiến tranh cam go của quân và dân Nam Bộ trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Theo hoạ sĩ Trần Thanh Bình, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh, hiện nay, Bảo tàng đã xây dựng được bộ sưu tập Ký họa kháng chiến tương đối đầy đủ, đặc sắc, phản ánh phần nào đặc trưng của nền hội họa cách mạng miền Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, với gần 4.000 ký họa. Việc xây dựng và định hình chiến lược sưu tầm dựa trên nền tảng nhận thức được ý nghĩa và tầm quan trọng của ký họa kháng chiến, bởi đó không chỉ là xương máu, tâm huyết, là những tư liệu bằng nét vẽ thực tế con người, cuộc sống, vùng đất và cuộc chiến tranh cam go của dân tộc. Bên cạnh việc phản ánh thực tế một giai đoạn lịch sử, ký họa kháng chiến còn là minh chứng cụ thể về sự đúng đắn trong đường lối văn hóa nghệ thuật của Đảng.

Cũng theo hoạ sĩ Trần Thanh Bình thì trong hoàn cảnh gian khó, thiếu thốn họa cụ, người nghệ sĩ trong chiến trường không đơn giản chỉ là sáng tác, cầm cọ, cầm bút mà còn phải cầm súng, phải chiến đấu. Vì vậy người họa sĩ – chiến sĩ đã chọn cách ký hoạ, tranh thủ từng giây, từng phút ghi lại thật nhanh trang nhật ký chiến trường.

Trong trưng bày “Ký họa kháng chiến miền Nam” có những ký họa màu sắc phai nhạt, những tờ ký họa rách góc, và có cả những ký họa tận dụng mặt sau của tờ áp phích, tờ báo để vẽ. Tuy nhiên trong thể loại ký họa, vẽ đúng, vẽ đủ vẫn chưa hội đủ yếu tố để cấu thành một bức ký họa đẹp, cốt lõi vẫn nằm ở sự nhạy cảm, ở sức sống, ở linh hồn mà người họa sĩ thổi vào trong từng nét ký họa.

Yếu tố quan trọng nhất của ký họa kháng chiến miền Nam là được tạo ra trong hoàn cảnh đặc biệt của chiến tranh, vừa hàm chứa sức mạnh lịch sử, vừa hàm chứa sức mạnh cảm xúc. Các tác phẩm ký hoạ đã ghi lại thực tế hoàn cảnh chiến đấu của quân và dân miền Nam đương thời, ghi lại những sự kiện lịch sử, cảnh sinh hoạt ở căn cứ, chân dung những anh hùng, những chiến sĩ, những con người ở hậu phương đã chung tay chiến đấu với miền Nam… Trong đó có thể kể đến ký họa “Trận Bình Giã 1965” của họa sĩ Huỳnh Phương Đông, “Ngoan cường trong chiến đấu” của họa sĩ Cổ Tấn Long Châu, “Cô du kích” của họa sĩ Nguyễn Tấn Lực, “Bà Nguyễn Thị Định” của họa sĩ Lê Lam, “Xây hầm tránh pháo” của họa sĩ Thái Hà… Các tác phẩm ký hoạ này đã góp phần minh chứng cho giai đoạn lao động nghệ thuật gian lao nhưng ý nghĩa của các nghệ sĩ hoạt động nghệ thuật “vị nhân sinh”.

Về trưng bày chuyên đề  “Ký hoạ kháng chiến miền Nam”, ông Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cũng cho biết, trưng bày không chỉ là nguồn tư liệu quý về hiện thực lịch sử, nghệ thuật mà còn khẳng định những thành quả của Mỹ thuật Cách mạng và là một điểm son rất riêng của nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam, góp phần làm phong phú thêm nền mỹ thuật hiện đại thế giới, đặc biệt là ở mảng ký ức tư liệu nghệ thuật. Trưng bày chuyên đề này còn là dịp để tri ân người chiến sĩ - họa sĩ đã có công đóng góp sức lực cho cuộc chiến tranh vệ quốc của dân tộc, mang lại thái bình cho đất nước và tôn vinh những người nghệ sĩ đã đóng góp trí lực làm dày thêm trang sử Việt Nam bằng nghệ thuật.

Xúc động ngắm các tác phẩm ký hoạ tại triển lãm, hoạ sĩ Lương Xuân Đoàn, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam chia sẻ: Những tác phẩm triển lãm gợi nhớ lại những năm tháng kháng chiến gian khổ của đất nước, đặc biệt là những ngày tháng đế quốc Mỹ tiến hành chiến tranh phá hoại miền Bắc, tại trụ sở Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, Hà Nội, các hoạ sĩ đã rất xúc động khi có cơ hội xem các ký hoạ kháng chiến miền Nam. Thời điểm ấy, để đưa được những ký hoạ này  ra miền Bắc là cả một kỳ công. Hôm nay, ông và các hoạ sĩ lại có dịp được xem lại những nét vẽ rất quen thuộc của các hoạ sĩ kháng chiến năm nào.

“Họ đã mang lại cho chúng ta những trang sử quý bằng tranh.Những tác phẩm này, có khi đã đánh đổi bằng cả những sự hy sinh của các hoạ sĩ – chiến sĩ ở trên chiến trường.Bởi vậy, tôi cho rằng đây là triển lãm vô cùng ý nghĩa, nhất là khi chúng ta kỷ niệm 47 năm Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Tôi hy vọng, những đóng góp thầm lặng của các hoạ sĩ trên chiến trường sẽ còn mãi trong những tình cảm yêu quý của các thế hệ…”, hoạ sĩ Lương Xuân Đoàn nhấn mạnh.