"Sách tinh gọn" có làm tăng văn hóa đọc?
Chỉ cần gõ cụm từ “Sách tóm tắt, sách tinh gọn” tại trang Google thì trong 0,48 giây chúng ta có khoảng 7.710.000 kết quả, cho thấy sự quan tâm của giới làm sách, độc giả đến loại sách này.
Tuy nhiên, sự tồn tại của dạng sách này vẫn còn nhiều vấn đề phải bàn, trong đó có vấn đề bản quyền, vấn đề pháp lý, cạnh tranh thiếu lành mạnh… Đó là nhận định chung của nhiều nhà làm sách, nhà quản lý tại hội thảo “Sách tinh gọn – xu thế và triển vọng” do Cục Xuất bản in và phát hành tổ chức ngày 24/3.
Thị trường giàu tiềm năng
Theo Cục Xuất bản in và phát hành, từ lâu, trong hoạt động xuất bản, bên cạnh xuất bản sách dạng đầy đủ, nguyên bản, đã có sự xuất hiện của các bản sách dạng tóm tắt, tinh gọn với mục đích tóm lược các nội dung sách, giúp bạn đọc nhanh chóng tiếp cận, lĩnh hội những tinh thần, thông điệp của cuốn sách.
Các loại sách tóm tắt, tinh gọn bao gồm: Sách in truyền thống và các format khác như audio, ebook, podcast, infographic… thường tập trung ở các loại sách lịch sử hoặc các loại sách nhiều tập do chính tác giả tự biên soạn hoặc ở một số tác phẩm văn học kinh điển muốn chuyển thể sang tinh gọn dành cho lứa tuổi thanh thiếu niên.
Tại Việt Nam, hiện đã có một số tên sách nhiều tập dạng sách lịch sử là sách tóm tắt. Một số NXB như Kim Đồng, Văn học có xuất bản một số sách văn học kinh điển được tóm lược phục vụ cho thiếu nhi, sách liên kết của một số đơn vị như Alphabooks. Trong 2 năm trở lại đây, với sự xuất hiện của các đơn vị phát hành sách nói như Waka, Fonos, W&W, sách tinh gọn, tóm tắt định dạng text hoặc nói đã xuất hiện với số lượng ngày càng nhiều.
Cụ thể, trên Voiz FM có 50 tựa sách, miễn phí toàn bộ cho người dùng để quảng bá cho nội dung gốc; có thời lượng 20-45 phút (so với 6-10 tiếng của sách bản full). Công ty Cổ phần Fonos đã làm việc với hơn 20 nhà xuất bản, đơn vị, thực hiện hơn 400 cuốn sách nói có bản quyền. Ngoài 2 công ty chính thức này, trên Appstore và CHplay khoảng 100 nền tảng cung cấp sách tóm tắt (không đăng ký hoạt động phát hành theo quy định Luật Xuất bản), trong đó nền nhiều tảng có số lượng người tham gia lớn, như: NNT Studio, Wattpad, Ibookreader, Teabook, http://tramdoc.vn/tom-tat-sach; Chiasemoi.com; https://ungdungdocnhanh.com;...
Trao đổi về sách tinh gọn, ông Nguyễn Anh Vũ - Giám đốc, Tổng biên tập NXB Văn học cho rằng, hiện nay, rất nhiều người vẫn có nhu cầu tiếp nhận thông tin, tri thức hay giải trí thông qua việc đọc sách nhưng họ cần đến một loại hình thể hiện ngắn gọn, chắt lọc, tiêu tốn ít thời gian. Đó là cơ sở thực tiễn để sách tinh gọn hay còn gọi là sách tóm tắt ra đời. Sách tóm tắt không phải sản phẩm quá xa lạ đối với thị trường sách Việt Nam.
Với lợi thế ngắn gọn, cô đọng, dễ đọc, dễ tiếp thu, tiếp nhận, sách tóm tắt - sách tinh gọn là phương án lựa chọn hữu dụng cho thể loại sách hướng tới đối tượng bạn đọc có nhu cầu cập nhật, tìm hiểu, trang bị những thông tin, kiến thức phổ thông, cơ bản. Hiện nay, với thành tựu của công nghệ trong công cuộc chuyển đổi số, bên cạnh sách in truyền thống, với sự xuất hiện đồng thời của những phiên bản sách điện tử, sách nói kết hợp với Infographic (đồ họa thông tin) hay Multimedia (đa phương tiện), chắc chắn sách tinh gọn - sách tóm tắt sẽ là một thị trường sôi động, hấp dẫn.
Còn nhiều vướng mắc trong làm sách tinh gọn - sách tóm tắt
Tuy nhiên, ông Nguyễn Anh Vũ cũng nhận định, với sách văn học, những phiên bản sách tóm tắt khó có thể thay thế. Sách tóm tắt - tinh gọn chỉ là một phương thức để giới thiệu, quảng bá hay giúp độc giả bước đầu tiếp cận, tìm hiểu những tác phẩm nguyên vẹn. Những thủ pháp nghệ thuật làm nên giá trị đặc biệt của một tác phẩm văn học như kết cấu, không gian - thời gian nghệ thuật, điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu… không thể hiện diện trong một bản sách tóm tắt.
Mặt khác, sách tóm tắt- sách tinh gọn là một tác phẩm phái sinh nên còn nhiều vấn đề về sở hữu trí tuệ, cần được giải quyết thấu đáo, nhất là khi các quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ chưa theo kịp thực tiễn của hoạt động xuất bản, vấn đề lợi ích giữa tác giả/nhà sản xuất những cuốn sách gốc với tác giả/nhà sản xuất của những cuốn sách tóm tắt…
Một đại diện của NXB Trẻ cũng cho biết, vấn đề quyền tác giả của sách tinh gọn hiện nay vẫn chưa được Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam điều chỉnh một cách cụ thể. Việc áp dụng pháp luật trong vấn đề này cũng gặp nhiều khó khăn. Hiện tại, dự thảo lần thứ 5 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ 2022 có thay đổi khái niệm về tác phẩm phái sinh. Theo đó, tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả có quyền đối với các tác phẩm tóm tắt dựa trên tác phẩm gốc của mình.
Đây là một thay đổi tích cực, kịp thời với xu hướng phát triển. Tuy nhiên, hiện nay, dự luật mới vẫn chưa được thông qua trong khi vấn đề khai thác tác phẩm tóm tắt tràn lan hiện nay gây ảnh hưởng không nhỏ đến quyền và lợi ích của các tác giả, nhà xuất bản – những người có đóng góp không nhỏ trong việc sáng tạo và đưa tác phẩm gốc đến với độc giả.
Vì vậy, cần có những quy định chặt chẽ trong Luật Xuất bản, Luật Sở hữu trí tuệ để việc phát triển sách tinh gọn hợp pháp, bảo đảm quyền lợi của tác giả/chủ sở hữu quyền tác giả. Nếu sớm có được những quy định chặt chẽ, rõ ràng thì việc phát triển sách tinh gọn càng làm phong phú thêm thị trường sách và càng góp phần gia tăng văn hóa đọc ở Việt Nam.