Cao tốc Bắc-Nam giai đoạn 2: Lại là nỗi lo thiếu nguồn vật liệu xây dựng

Liên quan đến các dự án cao tốc Bắc-Nam giai đoạn 2, thông tin từ Bộ Giao thông Vận tải (GTVT) cho hay, đến nay, các địa phương đã thực hiện công tác đo đạc tại thực địa đạt trên 95% và kiểm kê tài sản trên đất đạt 87%. Đang tích cực triển khai xây dựng khu tái định cư, lập phương án đền bù, giải phóng mặt, phấn đấu bàn giao 70% diện tích mặt bằng các gói thầu xây lắp khởi công trước ngày 20/11/2022 và bàn giao toàn bộ các diện tích còn lại trong quý II/2023. Rõ là ngày khởi công sẽ không còn bao xa, song thực tế nỗi lo thiếu hụt nguồn vật liệu thực hiện dự án vẫn đang hiện hữu.

Cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2 được bố trí 119.666 tỷ đồng

Theo Bộ GTVT, giai đoạn 2021 - 2025, dự án đầu tư xây dựng công trình đường bộ cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2 được bố trí 119.666 tỷ đồng. Nguồn vốn này được cân đối từ nguồn vốn ngân sách Nhà nước trong Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021 - 2025 là 47.169 tỷ đồng và nguồn vốn ngân sách Nhà nước để đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng theo Nghị quyết số 43/2022/QH15 của Quốc hội về chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội là 72.497 tỷ đồng. Tính đến nay, Thủ tướng Chính phủ đã giao Bộ GTVT 47.169 tỷ đồng kế hoạch vốn đầu tư công trung hạn 2021 - 2025. Đối với vốn thuộc Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội sẽ được giao và tập trung giải ngân trong năm 2023.

"Căn cứ kế hoạch đầu tư công trung hạn đã được Thủ tướng Chính phủ giao, Bộ GTVT đã bố trí 257 tỷ đồng cho công tác chuẩn bị đầu tư và hơn 8.334 tỷ đồng cho công tác giải phóng mặt bằng trong năm 2022. Đến ngày 15/9/2022, dự án đã giải ngân được hơn 212 tỷ đồng của công tác chuẩn bị đầu tư. Hiện, các địa phương đang tích cực triển khai công tác lập, phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thực hiện giải ngân đáp ứng tiến độ yêu cầu", Bộ GTVT thông tin.

Rút kinh nghiệm từ việc thiếu hụt nguồn vật liệu khi triển khai dự án cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2017 - 2020, Chính phủ đã trình Quốc hội ban hành Nghị quyết số 43/2022/QH15 ngày 11/1/2022. Trong đó, Dự án được áp dụng cơ chế đặc thù "nhà thầu thi công không phải thực hiện cấp Giấy phép khai thác mỏ khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường nằm trong Hồ sơ khảo sát dự án". Tuy nhiên, đối với vật liệu cát đắp khu vực đồng bằng sông Cửu Long, theo kết quả điều tra của tư vấn, nguồn cát trong khu vực bảo đảm chất lượng chủ yếu tập trung ở các tỉnh An Giang, Đồng Tháp với trữ lượng và công suất khai thác hạn chế chưa đáp ứng nhu cầu của Dự án.

Đề xuất loạt giải pháp gỡ khó nguồn vật liệu cao tốc Bắc-Nam giai đoạn 2

Theo Bộ GTVT, tính đến nay, chủ đầu tư, tư vấn đã cơ bản hoàn thành khảo sát mỏ vật liệu xây dụng thông thường, thỏa thuận với các địa phương và đưa vào hồ sơ mỏ vật liệu. Cụ thể, đối với vật liệu cho 10 dự án thành phần từ tỉnh Hà Tĩnh đến tỉnh Khánh Hòa, hồ sơ khảo sát đã xác định 147 mỏ đất đắp nền đường với tổng trữ lượng khoảng gần 188 triệu m³, đáp ứng đủ nhu cầu của dự án khoảng hơn 59,5 triệu m³.

Theo khảo sát, còn 14 mỏ thuộc các tỉnh: Quảng Ngãi (5 mỏ), Bình Định (4 mỏ thuộc dự án Quảng Ngãi - Hoài Nhơn), Phú Yên (5 mỏ thuộc dự án Chí Thạnh - Vân Phong) chưa được địa phương thực hiện bổ sung quy hoạch.Về mỏ cát xây dựng, hồ sơ khảo sát đã xác định 123 mỏ với tổng trữ lượng khoảng gần 68 triệu m³ đáp ứng đủ nhu cầu của dự án khoảng hơn 11 triệu m³.

Hiện, còn 14 mỏ thuộc các tỉnh Quảng Ngãi (6 mỏ), Bình Định (3 mỏ thuộc dự án Quảng Ngãi - Hoài Nhơn), Phú Yên (5 mỏ thuộc dự án Chí Thạnh - Vân Phong) chưa được khai thác. Riêng mỏ cát đắp nền đường, 2 dự án thành phần từ TP Cần Thơ đến tỉnh Cà Mau cần khoảng 18,5 triệu m³. Hiện nay, tỉnh Trà Vinh đã cấp phép khai thác 1 mỏ với trữ lượng còn lại khoảng hơn 1,1 triệu m³, sản lượng khai thác là 0,4 triệu m³/năm (năm thứ nhất).

Ngoài ra, hiện có 3 vị trí mỏ quy hoạch với trữ lượng khoảng hơn 13,9 tỷ m3 (tỉnh Trà Vinh có 2 vị trí với trữ lượng khoảng 2,1 triệu m³; Sóc Trăng có trữ lượng khá lớn khoảng 13,9 tỷ m³ nằm cách bờ biển khoảng 40km).

Liên quan đến các mỏ vật liệu xây dựng (VLXD) thông thường nằm trong hồ sơ khảo sát VLXD giao cho nhà thầu thi công khai thác phục vụ dự án, Bộ GTVT cho biết, hiện, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã có văn bản hướng dẫn khai thác. Tuy nhiên, hướng dẫn còn chưa rõ thủ tục thu hồi đất hay nhà thầu sử dụng đất tại các mỏ mới thông qua hình thức nhận chuyển nhượng, thuê quyền sử dụng đất, dẫn đến hầu hết các địa phương đang lúng túng trong quá trình thực hiện.

Trường hợp Nhà nước thu hồi đất, các địa phương sẽ tổ chức thực hiện GPMB theo quy định, kinh phí được sử dụng từ nguồn kinh phí GPMB của dự án sẽ quản lý được chi phí và giá thành của VLXD. Nhưng theo quy định của Luật Đất đai, khai thác VLXD thông thường không thuộc diện Nhà nước thu hồi đất. Đối với trường hợp nhà thầu sử dụng đất thông qua hình thức nhận chuyển nhượng, thuê quyền sử dụng đất, việc chuyển nhượng hoàn toàn theo cơ chế thị trường, Nhà nước không thể kiểm soát được chi phí dẫn đến nguy cơ tăng giá, ép giá hoặc thỏa thuận không thành công sẽ không có mỏ để khai thác VLXD thông thường.

Đề xuất giải pháp xử lý các vướng mắc trên, Bộ GTVT kiến nghị Chính phủ chỉ đạo Bộ Tài nguyên và môi trường rà soát lại quy hoạch mỏ cát sông trong khu vực ĐBSCL bảo đảm nguồn cung cấp cho các dự án. Đồng thời, hướng dẫn các địa phương tháo gỡ vướng mắc trong khai thác mỏ khoáng sản làm VLXD thông thường, đặc biệt các thủ tục đối với các mỏ khai thác mới (thực hiện bồi thường, GPMB, thu hồi đất hay thực hiện theo hình thức chuyển nhượng, thuê quyền sử dụng đất, nhận góp vốn bằng quyền sử dụng đất). Trường hợp áp dụng theo hình thức chuyển nhượng, thuê quyền sử dụng đất, các địa phương cần ban hành khung giá đất chuyển nhượng để quản lý chi phí.

Về phía các địa phương, Bộ GTVT cũng kiến nghị Phó Thủ tướng Chính phủ đề nghị các tỉnh: Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên khẩn trương bổ sung quy hoạch các mỏ đất, mỏ cát chưa có trong quy hoạch để triển khai các thủ tục cần thiết, sẵn sàng cho nhà thầu khai thác khi triển khai dự án. Đề nghị UBND tỉnh Sóc Trăng hỗ trợ các đơn vị tư vấn thuộc Bộ GTVT khai thác khoảng 5.000 m³ cát biển để thực hiện thi công thí điểm.

Các tỉnh An Giang, Đồng Tháp, Sóc Trăng và các địa phương liên quan cũng cần hỗ trợ Bộ GTVT trong công tác thăm dò, khảo sát các mỏ; tăng công suất khai thác, mở thêm các mỏ mới; nghiên cứu để khai thác các vị trí cồn cát, ưu tiên nguồn cát cho các dự án trọng điểm của ngành GTVT để hoàn thành các dự án theo đúng chỉ đạo tại các Nghị quyết của Quốc hội và Chính phủ.

Nhằm tháo gỡ khó khăn về nguồn vật liệu phục vụ các dự án thành phần cao tốc Bắc - Nam qua khu vực ĐBSCL, Bộ GTVT cũng kiến nghị lãnh đạo Chính phủ chỉ đạo Bộ Tài nguyên và Môi trường đẩy nhanh tiến độ, hoàn thành nghiên cứu Dự án "Đánh giá tài nguyên khoáng sản phục vụ khai thác cát biển, đáp ứng nhu cầu san lấp các dự án đường cao tốc và hạ tầng giao thông, đô thị vùng ĐBSCL" trong năm 2023.