Đường sắt tốc độ cao trục Bắc- Nam: Rà soát, tính toán thận trọng để phát huy hiệu quả kinh tế

Mới đây Ủy ban kinh tế của Quốc hội cũng đã có báo cáo thẩm tra sơ bộ chủ trương đầu tư Dự án. Theo đó, nhiều vấn đề về giá vé, hướng đi, khả năng đáp ứng của ngân sách, kịch bản dự phòng khi kinh tế biến động… đã được yêu cầu làm rõ.

Làm rõ hướng tuyến theo nguyên tắc "thẳng nhất có thể"

Thực hiện sự phân công của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Ủy ban Kinh tế được giao chủ trì, phối hợp với Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội thẩm tra chủ trương đầu tư Dự án. Theo báo cáo, Thường trực Ủy ban Kinh tế nhận thấy Dự án đáp ứng các tiêu chí dự án quan trọng quốc gia thuộc thẩm quyền Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư. Việc đầu tư Dự án đóng vai trò quan trọng trong việc hiện thực hóa chủ trương, định hướng của Đảng, chính sách của Nhà nước, tạo bước đột phá trong phát triển, hiện đại hóa kết cấu hạ tầng giao thông, kết nối với hệ thống đường sắt trong khu vực và châu Á; mở ra không gian phát triển kinh tế mới; tạo động lực lan tỏa, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của cả nền kinh tế Việt Nam từ sản xuất vật liệu đến chế tạo cơ khí, xây dựng hạ tầng, điện, công nghệ số...

Tuy nhiên, về phạm vi, quy mô đầu tư và hướng tuyến, Ủy ban Kinh tế cho rằng, cần làm rõ hơn phương án kết nối tuyến đường sắt tốc độ cao với mạng lưới đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị và hệ thống giao thông khác; kết nối liên thông với mạng lưới đường sắt trong khu vực và quốc tế. Có ý kiến đề nghị bổ sung, thuyết minh các phương án so sánh để làm cơ sở lựa chọn hướng tuyến theo đề xuất của Chính phủ, đồng thời làm rõ hướng tuyến theo nguyên tắc "thẳng nhất có thể", nhất là đoạn đi qua tỉnh Nam Định, để bảo đảm hiệu quả cho Dự án. Có ý kiến đề nghị cân nhắc tăng tỷ lệ đầu tư chiều dài kết cấu cầu của Dự án để bảo đảm an toàn trong khai thác và hạn chế tác động đến môi trường, hệ sinh thái. Thường trực Ủy ban Kinh tế nhận thấy, các ga hành khách tại một số địa phương được bố trí cơ bản không nằm trong các vị trí trung tâm đô thị (ga Ngọc Hồi, ga Thủ Thiêm, ga Nam Định...), trong khi đó để bảo đảm tối đa hiệu quả cho Dự án, các vị trí ga phải được bố trí thuận lợi thu hút được nhiều hành khách nhất, do đó đề nghị làm rõ việc lựa chọn các vị trí ga của Dự án.

Ngoài ra, theo báo cáo, tuyến đường sắt hiện hữu sẽ được cải tạo, nâng cấp để vận chuyển hàng hóa và phục vụ hành khách du lịch chặng ngắn, trong khi đó tuyến đường sắt tốc độ cao, ngoài vận chuyển hành khách, cũng được thiết kế để vận chuyển hàng hóa. Do đó, đề nghị làm rõ hơn nhu cầu vận tải hàng hóa trên đường sắt tốc độ cao và phương án khai thác của 2 tuyến đường sắt này để có giải pháp đầu tư phù hợp, tối ưu.

Về hiệu quả kinh tế- xã hội, tài chính của Dự án, có ý kiến cho rằng, Dự án được đặt trong tình hình rất lạc quan về tốc độ tăng trưởng, nhưng trong bối cảnh tình hình kinh tế, chính trị trên thế giới có nhiều biến động khó lường, cần đặt ra những kịch bản khác nhau để có cơ sở xem xét, quyết định. Mặt khác, với sự phát triển của cách mạng khoa học công nghệ 4.0, thương mại điện tử dựa trên nền tảng chuyển đổi số đang có tốc độ phát triển rất cao, theo đó hiện tại và trong tương lai gần, các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân có thể thực hiện phần lớn các hoạt động giao dịch thương mại, ký kết thỏa thuận, hợp đồng, đàm phán, đối thoại… trên các nền tảng kỹ thuật số dẫn đến giảm nhu cầu di chuyển, gặp gỡ trực tiếp. Do vậy, đề nghị cần rà soát, tính toán thận trọng hơn, đồng thời phân tích các rủi ro có thể xảy ra trong quá trình thực hiện giải pháp phù hợp. 

Cần đánh giá đúng thực tế hiệu quả tài chính của Dự án

Nhắc đến hiệu quả tài chính của Dự án, báo cáo từ Ủy ban kinh tế cũng nêu rõ: Có ý kiến đề nghị làm rõ các cơ sở tính toán dự báo về nhu cầu vận tải của Dự án, khi thực tế thời gian qua việc dự báo nhu cầu vận tải của nhiều dự án giao thông BOT có sự chênh lệch lớn so với thực tế, dẫn đến thiếu hiệu quả về phương án tài chính phải điều chỉnh hợp đồng Dự án. Theo Báo cáo của Hội đồng thẩm định Nhà nước cho rằng, dự báo doanh thu và tăng trưởng doanh thu đang là cao, tiềm ẩn nhiều rủi ro. Vì vậy, đề nghị rà soát kỹ lưỡng để đánh giá đúng thực tế hiệu quả tài chính của Dự án và khả năng ngân sách nhà nước phải bù lỗ trong tương lai cho hoạt động kinh doanh vận tải trên tuyến đường sắt tốc độ cao.

Đặc biệt, theo báo cáo tiền khả thi, Bộ GTVT tính toán sơ bộ giá vé chia ba mức phù hợp với khả năng chi trả người dân, nhu cầu và mức độ tiện nghi. Trong đó, mỗi km vé hạng nhất dự kiến 0,18 USD (khoang VIP), hạng hai 0,074 USD và hạng ba là 0,044 USD. Tính trên chặng Hà Nội - TP Hồ Chí Minh, vé hạng nhất khoảng 6,9 triệu; hạng hai là 2,9 triệu và hạng ba là 1,7 triệu đồng.

Sau khi thẩm tra sơ bộ, Ủy ban Kinh tế cho rằng cơ quan soạn thảo cần làm rõ việc tính toán giá vé tàu tốc độ cao bằng 60-70% giá vé bình quân các hãng hàng không đang khai thác trên cùng chặng; cách tính giá vé toàn chặng, so sánh với các tuyến đường sắt tốc độ cao tương tự của một số quốc gia. Việt Nam chưa làm chủ được công nghệ và phải nhập khẩu, đầu tư nhiều hạng mục nên có thể dẫn đến giá vé cao hơn thực tế. Ngoài ra, dự án đường sắt tốc độ cao đưa vào khai thác với lợi thế về thời gian, giá vé sẽ ảnh hưởng lớn đến hiệu quả của các chặng bay quãng ngắn (như Hà Nội - Vinh, TP Hồ Chí Minh - Nha Trang...), do đó sẽ ảnh hưởng đến việc đầu tư phát triển các cảng hàng không trong tương lai. Tuy nhiên, báo cáo nghiên cứu tiền khả thi chưa làm rõ nội dung này.