Tổ hợp công nghiệp đường sắt: Trụ cột mới của ngành giao thông
Trong bối cảnh Việt Nam đang chuẩn bị cho các dự án đường sắt lớn, đặc biệt là tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, việc xây dựng một tổ hợp công nghiệp đường sắt hiện đại đã trở thành nhiệm vụ chiến lược hàng đầu. Từ cuối năm 2025, Chính phủ đã chính thức giao Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) chủ trì lập và xây dựng dự án khu tổ hợp này.
Tại Quyết định số 2404/QĐ-TTg (ban hành tháng 10/2025) của Thủ tướng phê duyệt điều chỉnh quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, đã bổ sung vào quy hoạch một tổ hợp công nghiệp đường sắt.
Tổ hợp công nghiệp đường sắt sẽ cung cấp các sản phẩm công nghiệp cho các dự án đường sắt xây dựng mới, đường sắt đô thị, đường sắt hiện hữu và đường sắt tốc độ cao, trước hết là tuyến Hà Nội – Lào Cai – Hải Phòng. Trên cơ sở quy hoạch, VNR đã được giao lập Dự án "Xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt". Tổ hợp này sẽ được đặt tại khu vực xã Chuyên Mỹ và xã Ứng Hòa (Hà Nội). Đây cũng là khu đầu mối đường sắt Hà Nội.
Ông Đặng Sỹ Mạnh, Chủ tịch Hội đồng quản trị VNR cho biết, hiện đơn vị đang cố gắng hoàn thiện sớm phần việc của mình. Theo lộ trình dự kiến, báo cáo nghiên cứu tiền khả thi về tổ hợp công nghiệp đường sắt sẽ được phê duyệt vào khoảng giữa năm 2026, phấn đấu khởi công vào cuối năm 2026 và hoàn thành vào năm 2028 để kịp đón đầu tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Tổ hợp công nghiệp này không chỉ đơn thuần là nơi sản xuất mà còn bao gồm các phân khu chức năng như trung tâm thử nghiệm, trung tâm vận hành và cơ sở đào tạo nhân lực chuyên sâu.
Chiến lược phát triển công nghiệp của ngành được xác định theo ba thứ tự ưu tiên rõ rệt: Làm chủ công tác bảo trì, bảo dưỡng và sửa chữa các cấp; Thực hiện lắp ráp thiết bị theo các đơn đặt hàng (như đóng mới toa xe, đầu máy) dựa trên liên doanh, liên kết quốc tế; Tiến tới sản xuất các sản phẩm công nghệ cao và nội địa hóa linh kiện để giảm sự phụ thuộc vào nước ngoài. “Việc tự chủ công nghiệp không chỉ giúp ngành đường sắt chủ động trong vận hành mà còn mang lại hiệu quả kinh tế to lớn. Ví dụ, một bộ cảm biến đếm trục nếu nhập khẩu có giá 150 triệu đồng, nhưng khi sản xuất trong nước chỉ tốn khoảng 60 triệu đồng”, lãnh đạo VNR thông tin.
Làm chủ công nghệ qua nghiên cứu khoa học VNR đã không còn dừng lại ở việc tiếp nhận thụ động mà đã tiến tới tự nghiên cứu và tích hợp các nền công nghệ khác nhau. Ông Bùi Đình Sỹ, Giám đốc Công ty cổ phần Thông tin tín hiệu (VNR) chia sẻ: “Hiện nay, các kỹ sư của ngành đã làm chủ và kết nối thành công giữa công nghệ 6502 (của Trung Quốc) và công nghệ SSI (của châu Âu), giúp hệ thống vận hành thông suốt mà không bị phụ thuộc vào các nhà thầu nước ngoài khi cần thay thế, sửa chữa”.
Vị này cũng thông tin thêm, nhiều đề tài khoa học của đơn vị đã được đưa vào ứng dụng thực tiễn như: Chế tạo cảm biến chuyên dùng cho đường ngang tự động, thiết kế hệ thống liên khóa điện tử và phát triển phần mềm điều khiển trung tâm. Mục tiêu đến năm 2030, ngành sẽ làm chủ hoàn toàn việc bảo trì và đảm nhận được 80% các hạng mục thông tin tín hiệu trong các dự án đường sắt mới. Đến năm 2045, VNR hướng tới việc sản xuất phần cứng và phần mềm để xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao ra quốc tế.
Để vận hành đường sắt tốc độ cao trong tương lai, nhu cầu về nhân sự thông tin tín hiệu là rất lớn, ước tính cần thêm khoảng 3.700 nhân sự chuyên sâu. VNR xác định việc đào tạo dựa trên đội ngũ 1.680 kỹ sư và công nhân lành nghề hiện có là con đường ngắn nhất và hiệu quả nhất. Thông tin về quá trình đào tạo nhân lực, Tiến sĩ Trương Trọng Vương - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Đường sắt cho hay, nếu đào tạo mới một nhân sự từ trình độ phổ thông sẽ mất từ 6 đến 8 năm, nhưng nếu đào tạo chuyển đổi từ những người đã có kinh nghiệm trong ngành, thời gian chỉ còn khoảng 2 đến 3 năm.
Hiện, Trường Cao đẳng Đường sắt đã xây dựng 4 chương trình liên kết với các nước phát triển như Nhật Bản và Trung Quốc để đào tạo về thông tin tín hiệu, lái tàu và điều độ. Vào tháng 6/2025 vừa qua, khóa đào tạo chuyển đổi đầu tiên gồm 175 cán bộ, công nhân viên đã lên đường đi đào tạo nâng cao tại nước ngoài để sẵn sàng tiếp nhận công nghệ mới.