Huyền thoại cờ vua Bobby Fischer – Điệp viên của KGB?

Giới chức phản gián Mỹ khi đó còn nhận định rằng, chính bà mẹ Regina từng nhiều năm làm việc cho KGB và sau đó đã thúc đẩy con trai mình hợp tác với Cơ quan Tình báo Xôviết. Báo chí Nga đã tiếp xúc với các quan chức tình báo kỳ cựu thời Xôviết để làm rõ nghi vấn này.

Robert Fischer sinh ngày 9/3/1943 tại Chicago trong gia đình có mẹ là người Thụy Sĩ gốc Do Thái, còn cha của ông là Hans Gerhardt Fischer, một nhà sinh vật học người Đức đồng thời là đảng viên Cộng sản. Để tránh nguy cơ bị chế độ phát xít truy lùng, Gerhardt đã chạy sang Liên Xô, là nơi ông đã gặp gỡ và kết hôn với bà Regina.

Năm 1939, hai vợ chồng nhà Fischer rời Liên Xô để tới châu Mỹ. Từ thời điểm này, cả hai đã phải sống xa nhau: Regina định cư tại Mỹ, còn Gerhardt tại Chile do Washington đã ngăn cấm ông nhập cảnh với tư cách là đảng viên Cộng sản. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Gerhardt quay trở về nước Đức. Chính vì vậy, một số tờ báo Mỹ còn khẳng định rằng, người cha trên thực tế của Bobby chính là Paul Nemenyi, một người Hungary gốc Do Thái đã chạy sang Mỹ để trốn tránh chế độ phát xít.

Nemenyi - là một nhà toán học từng đoạt giải Nobel - đã từng tham gia vào dự án Manhattan chế tạo bom nguyên tử của Mỹ. Ông là người đã trực tiếp giáo dục Bobby, quan tâm và chi trả tiền học hành của cậu cho đến khi qua đời vào năm 1952. Đây cũng là lý do chính để người Mỹ có cơ sở nghi ngờ rằng, bà Regina đã được tình báo Liên Xô giao nhiệm vụ tiếp cận và tán tỉnh nhà khoa học trong dự án Manhattan.

Để làm rõ những giả thuyết trên, các nhà báo Nga đã gặp gỡ và phỏng vấn Đại tá về hưu Semen Lazarev, người đã từng có dịp quen biết với bà Regina, mẹ của ngôi sao cờ vua Mỹ. Theo lời ông Lazarev (hiện đã ngoài 80 tuổi), bà Regina là một phụ nữ đặc biệt xuất sắc, biết tới 8 ngoại ngữ. Bobby có lẽ đã thừa hưởng khả năng ngôn ngữ tuyệt vời của mẹ nên cũng có thể sử dụng 5 ngoại ngữ.

Ông Lazarev khẳng định, bà Regina không phải là điệp viên của Xôviết. Tại Liên Xô, Regina không học tại bất cứ một trường đào tạo tình báo nào, mà chỉ tốt nghiệp Đại học Y Moskva. Trên thực tế, bà không nhận bất cứ một đồng tiền nào của KGB. Còn nếu như có thể giúp đỡ gì cho Liên Xô, động cơ của bà chỉ xuất phát thuần túy từ lý tưởng, điều đã có không ít những người dân tại phương Tây làm vào thời kỳ đó.

Regina đã phải sống trong tình cảnh khá túng bấn để có thể nuôi dạy con cái trưởng thành. Trong một lá thư đề năm 1952 (Bobby khi đó mới 9 tuổi) được FBI lưu giữ, Regina còn phàn nàn với bạn gái rằng, bà còn không có đủ tiền để sửa đôi ủng cho con trai. Bà mẹ phải làm việc không ngơi tay, khiến cô con gái lớn Joanne phải đảm trách việc trông em. Cô chị đã tặng em một bộ cờ bằng giấy để rồi Bobby nhanh chóng nhận ra đó chính là niềm đam mê của đời mình.

Thông tin chính thức từ trước tới nay vẫn cho rằng, cũng vì quá đam mê môn cờ vua, Fischer đã cãi nhau và sau đó xa rời mẹ mình. Nhưng các tài liệu giải mật của FBI lại đưa ra một giả thuyết khác về nguyên nhân chia ly này.

Chẳng hạn các điệp viên FBI trong những báo cáo của mình vẫn khẳng định, hai mẹ con nhà Fischer vẫn duy trì mối quan hệ nồng ấm. Chuyện cãi cọ và chia ly của họ thực ra là màn kịch đạo diễn của tình báo Xôviết. KGB thừa biết rằng, Regina sau khi nhập cư vào Mỹ sẽ luôn phải nằm trong sự theo dõi của cơ quan phản gián nước này. Bằng cách này, người Nga muốn tách Fischer ra khỏi con mắt theo dõi của Washington.

FBI thậm chí còn cho rằng, vua cờ Fischer đã được KGB tuyển mộ tại Moskva ngay từ năm 1958. Còn có giả thuyết phía Nga đã dùng một cô phiên dịch viên 25 tuổi để đưa Fischer (khi đó mới 15 tuổi) vào bẫy mỹ nhân kế. Đại tá Lazarev khẳng định hoàn toàn không có chuyện này. KGB nếu có tính tới Fischer cũng chỉ có thể sử dụng ông với vai trò của một điệp viên ảnh hưởng. Đơn giản là một tay cờ nổi tiếng như Fischer hoàn toàn có thể gây tác động không nhỏ tới ý kiến của người dân Mỹ.

Trong các báo cáo giải mật, các nhân viên FBI đã ghi nhận rất nhiều phát biểu chống chính quyền Mỹ của Fischer, đặc biệt là thái độ phản ứng gay gắt của ông đối với cuộc chiến tranh Việt Nam. Hoạt động đấu tranh vì hòa bình của nhà vô địch cờ vua này, theo nhận định của giới lãnh đạo FBI, đã gây tổn hại đến uy tín của nước Mỹ, đồng thời chỉ có lợi cho Moskva. 

Mật vụ Mỹ tỏ ra hết sức tức tối trước những lời chỉ trích công khai đầy mỉa mai đối với chính sách tẩy chay Nam Tư của Washington. Tài liệu giải mật của FBI đã ghi nhận một trường hợp cho rằng, phía Nga đã thuyết phục một ông chủ ngân hàng địa phương chi trả một số tiền lớn cho tay điệp viên của mình (được cho là Fischer). Tuy nhiên, Washington đã thực sự sôi máu về những phát biểu của Fischer sau vụ 11/9, trong đó cựu vô địch cờ vua thế giới đã bày tỏ sự ủng hộ đối với đòn tấn công khủng bố của Al-Qaeda.

Dù thế nào, không ai có thể phủ nhận một thực tế rằng, Fischer có một cá tính rất khác thường, thậm chí mâu thuẫn. Ông là người thường xuyên chỉ trích chính quyền Do Thái tại Israel, cho dù có mẹ là người gốc Do Thái. Sau khi bị trục xuất khỏi Nhật Bản vì những phát biểu đầy bê bối, Fischer chuyển tới sống tại Reykjavik (Iceland).

Tháng 11/2007, ông phải nhập viện vì bệnh thận. Nhà cựu vô địch cờ vua đã từ chối phẫu thuật, và đó có lẽ là nguyên nhân dẫn tới cái chết của ông vào ngày 17/1/2008. Trước khi qua đời, Fischer vẫn còn kịp đưa ra một phát biểu gây sốc khác: ông là 1 trong số 500 tù nhân đã bị nhiễm chất phóng xạ tại một nhà tù nằm cạnh nhà máy điện nguyên tử Fukushima của Nhật Bản