Số phận những “Quái vật biển Caspie”
Vào tháng 9/1966, vệ tinh do thám của Mỹ đã chụp được một loạt ảnh tại căn cứ quân sự của Hải quân Liên Xô tại biển Caspie. Những tấm ảnh đó làm xôn xao giới tình báo nước này vì chúng đã “chộp” được hình ảnh một vật thể to lớn và kỳ dị, trông tựa như một chiếc máy bay nhưng dài tới hơn 100m và có đôi cánh vuông ngắn ngủn chẳng giống bất cứ loại máy bay nào của thời kỳ đó. Suy đoán ban đầu của người Mỹ cho rằng, đây là một loại máy bay cỡ lớn theo kiểu truyền thống, có lẽ là một chiếc thủy phi cơ đang trong quá trình hoàn thiện.
Họ đã đặt tên cho chiếc máy bay lạ đời đó là “Quái vật biển Caspie”.
Cái mà người Mỹ nhìn thấy chính là con tàu Ekranoplan KM - một loại phương tiện vận tải quân sự hạng nặng, nửa là tàu biển, nửa là máy bay mà các nhà khoa học Xôviết lúc đó đang thử nghiệm. Những chiếc tàu Ekranoplan chỉ bay được ở độ cao cách mặt biển có vài mét với tốc độ vượt xa các loại phương tiện vận tải thủy khác.
Hoạt động của nó dựa trên một hiện tượng khí động lực xảy ra trong quá trình hạ cánh của các máy bay gọi là ground effect (hiệu ứng mặt đất hay hiệu ứng bề mặt). Khi máy bay hạ thấp độ cao xuống dưới mức 2 lần sải cánh của nó thì lực nâng tăng lên một cách rõ rệt, có thể tới 40%.
Lúc đó ở dưới cánh máy bay hình thành một lớp “đệm khí” làm giảm lực cản. Khi Ekranoplan hoạt động, bên dưới cánh của nó cũng hình thành một lớp đệm khí tương tự và con tàu lướt trên đệm khí đó.
Nhờ vậy mà “loại tàu đệm khí động” này có sức tải đáng nể - cao nhất là 1.000 tấn - tiết kiệm nhiên liệu hơn hẳn các loại máy bay bình thường và đạt tới tốc độ khoảng vài trăm km/giờ.
 |
| Một chiếc Ekranoplan loại A-90 của Hải quân Liên Xô đang đỗ trên bãi biển. |
Trong tự nhiên, những con chim bồ nông cũng dùng cách bay tương tự khi chúng lượn sát mặt nước để tiết kiệm sức lực và đây tỏ ra là một cách bay rất hiệu quả. Ngoài ra, Ekranoplan có thể lướt dễ dàng trên mặt băng, mặt tuyết, mặt đất bằng...
Khả năng bay rất thấp của những con tàu Ekranoplan, khoảng từ 5 đến 10m, tức là ở dưới tầm hoạt động của các radar còn cho chúng một ưu thế to lớn về mặt quân sự. Một chiếc tàu Ekranoplan có thể nhanh chóng và bí mật chuyên chở 300 quân hoặc 2 chiếc xe bọc thép đến vị trí đổ bộ mà không bị phát hiện.
Nhược điểm chủ yếu của loại phương tiện vận tải đặc biệt này là chúng thiếu ổn định trên những hành trình dài và đòi hỏi một hệ thống dẫn đường đáng tin cậy.
Những chiếc tàu Ekranoplan sử dụng rất nhiều tiến bộ trong quá trình nghiên cứu chế tạo tàu cánh ngầm - loại tàu thủy có sử dụng thiết bị nâng vỏ tàu lên khỏi mặt nước khi di chuyển cho phép chúng chạy nhanh và tiết kiệm nhiên liệu hơn. Ngày nay tàu cánh ngầm là loại phương tiện vận tải thủy phổ biến trên thế giới và chính những nhà khoa học Xôviết đã phát minh ra chúng.
Dự án Ekranoplan thuộc loại tối mật của Nhà nước Xôviết những năm 60 thế kỷ trước do Viện Thiết kế tàu cánh ngầm Trung ương, đứng đầu là Kỹ sư trưởng Rotilav Alexeev, thực hiện. Nhà lãnh đạo cao nhất của Nhà nước Liên Xô lúc đó là ông Nikita Kruschev đã ưu ái dành cho chương trình những khoản tài chính dồi dào.
Mọi công việc chế tạo và thử nghiệm những con tàu Ekranoplan được tiến hành một cách hoàn toàn bí mật tại Xưởng đóng tàu Volga gần thành phố Nizhny Novgorod - trước đây có tên Gorky - vùng đất cấm với tất cả những người nước ngoài đến Liên Xô hồi ấy. --PageBreak--
Chiếc Ekranoplan mà người Mỹ tình cờ chụp được nằm trong số những chiếc đầu tiên do Alexeev và các cộng sự của ông chế tạo để thử nghiệm hiệu ứng bề mặt. Nó cất cánh lần đầu tiên vào tháng 10-1966 và được chỉnh sửa nhiều lần. Dài 106 m, sải cánh 40m, trọng lượng của Ekranoplan khi chất đủ tải là 540 tấn, nặng hơn Boeing 747. “Quái vật biển Caspie” được trang bị 8 động cơ phản lực gắn trên thân, phía trước hai cánh và 2 động cơ khác ở phần đuôi cho phép nó đạt tới vận tốc 400km/giờ khi di chuyển.
Mỗi con “quái vật” như thế có thể chở được 500 quân đổ bộ. Tổng cộng có 8 chiếc tương tự đã được chế tạo trong khoảng thời gian từ năm 1965 đến năm 1975.
Đáng tiếc là vào năm 1980, “Quái vật biển Caspie” gặp tai nạn do sai sót trong quá trình hạ cánh. Cố gắng trục vớt chiếc máy bay không thành vì nó quá nặng.
Có lẽ những chiếc Ekranoplan quá cồng kềnh và nặng nề nên sau này Alexeev và các cộng sự đã tập trung thiết kế và chế tạo những chiếc Ekranoplan có kích cỡ trung bình, phù hợp hơn với nhiệm vụ vận tải của quân đội.
Các model đời sau là loại Orlyonok A-90 nặng 140 tấn, sải cánh 58m có tốc độ 400km/giờ, bay thử nghiệm vào năm 1972 và loại Lun nặng 125 tấn tốc độ 550 km/giờ được đưa vào sử dụng năm 1987.
Để chống lại tàu ngầm, Lun được trang bị thêm 3 cặp tên lửa hành trình “Sun Bum”SS-N-22, có thể thay bằng các loại tên lửa khác gồm cả tên lửa hạt nhân. Vào thời điểm lúc bấy giờ, Ekranoplan được đánh giá là những “cỗ máy quân sự” đầy tiềm năng.
Một bản báo cáo của CIA hồi cuối năm 1988 - một năm trước khi bức tường Berlin sụp đổ - cho biết về kế hoạch triển khai hàng loạt những con tàu Ekranoplan tại Hạm đội Biển Baltic và Hạm đội Hắc Hải của Hải quân Liên Xô sẽ diễn ra vào đầu thập niên 90 thế kỷ trước.
Quả thật đã có một kế hoạch đầy tham vọng chế tạo 120 chiếc Orlyonok A-90 để trang bị cho Hải quân Liên Xô được Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đương nhiệm là Nguyên soái Dmitri Ustinov ủng hộ. Sau đó con số được cắt giảm xuống còn 30 chiếc.
Tuy nhiên, vào năm 1985, Nguyên soái
Trong suốt 1/4 thế kỷ sau ngày tình báo Mỹ tình cờ bắt gặp “Quái vật biển Caspie”, những con tàu Ekranoplan vẫn luôn là một ẩn số đối với họ. Mãi đến năm 1991, những tấm ảnh đầu tiên của “quái vật” mới được công bố và sự tồn tại của chúng mới được xác nhận.
Sau năm 1991, công nghệ thiết kế và chế tạo những chiếc Ekranoplan tiếp tục thu hút những bộ óc quân sự của phương Tây. Năm 1993, Mỹ cử hẳn một nhóm chuyên gia phân tích để tiếp cận công nghệ của Dự án Ekranoplan với tham vọng phát triển loại phương tiện vận tải hạng nặng trên biển của riêng họ.
Hiện nay tại căn cứ quân sự của Hải quân Nga ở gần Kaspiysk vẫn còn 3 chiếc Orlyonok A-90 đang hoạt động và 1 chiếc Lun.
Ngày nay, xưởng đóng tàu
Tất nhiên chúng có kích thước khiêm tốn hơn nhiều so với các bậc tiền bối và chỉ dùng để phục vụ các mục đích dân sự như một phương tiện giao thông cá nhân hay taxi thủy. Một trong số đó, chiếc Aquaglide dài 10m, có 5 chỗ ngồi và được trang bị động cơ của xe Mercedes, đạt tốc độ bay là 170km/giờ