Cơn sốt tiền cổ và những góc khuất

Khi giá trị bị đẩy lên vì… niềm tin

Những đồng tiền xu cũ, tờ tiền giấy bạc màu theo thời gian đang được rao bán với giá hàng triệu, thậm chí hàng chục triệu đồng trên Facebook và TikTok. Nhưng phía sau những lời quảng cáo “hiếm có, khó tìm” ấy là một thị trường thật giả nhập nhằng, nơi giá trị không chỉ được quyết định bởi lịch sử mà còn bởi niềm tin và hiệu ứng đám đông.

Không khó để bắt gặp những phiên livestream kéo dài hàng giờ với tiêu đề hấp dẫn như “thanh lý tiền cổ hiếm”, “hàng lỗi in số lượng cực ít” hay “cơ hội đầu tư sinh lời”. Chỉ cần gõ từ khóa “tiền cổ”, hàng loạt hội nhóm với hàng chục nghìn thành viên lập tức hiện ra, hoạt động gần như liên tục cả ngày lẫn đêm.

Trong một buổi livestream tối muộn mà phóng viên ghi nhận, tài khoản có tên “Ha Lan” ngồi trước camera, phía sau là một khay nhựa đựng hàng chục đồng xu đủ loại. Ánh đèn trắng chiếu trực diện khiến bề mặt kim loại ánh lên màu cũ kỹ. Người này liên tục đưa từng đồng xu sát vào ống kính và khẳng định đó là “hàng cực hiếm, lỗi dập lệch, cả thị trường không có nhiều”.

Phần bình luận ngay lập tức dày đặc với những câu hỏi và trả giá. Từ mức vài trăm nghìn đồng ban đầu, giá nhanh chóng đẩy lên hơn 2 triệu chỉ sau chưa đầy một phút. Người bán liên tục thúc giục rằng ai nhanh thì được vì còn nhiều người đang hỏi. Không khí trở nên gấp gáp như một cuộc đấu giá không chính thức, nơi người mua gần như không có thời gian kiểm chứng.

Ở một phiên livestream khác vào buổi trưa, một tài khoản có tên “Vinh Ngo” lại chọn cách tạo niềm tin bằng câu chuyện. Trên bàn là những tờ tiền giấy cũ được xếp ngay ngắn. Người này khẳng định đó là tiền gom từ người quen, giữ từ thời bao cấp nên không phải hàng trôi nổi. Mỗi tờ tiền đều được gắn với một lời giới thiệu về lỗi in hiếm và giá trị cao.

Khi một tờ tiền được đưa lên, phần bình luận lập tức xuất hiện những mức giá nối tiếp nhau. Chỉ trong vài phút, món đồ được “chốt đơn” ở mức cao hơn nhiều so với giá khởi điểm, dù không có bất kỳ giấy tờ kiểm định nào đi kèm. Người bán nhanh chóng tận dụng nhịp tâm lý đó để tiếp tục đưa ra các món khác, duy trì không khí sôi động và cảm giác khan hiếm.

Hai kiểu livestream, một bên tạo áp lực tốc độ, một bên dựng câu chuyện về nguồn gốc, nhưng đều có điểm chung là giá trị của món đồ không nằm ở bản thân nó mà nằm ở cách nó được thuyết phục trước đám đông.

Bên dưới các phiên giao dịch, phần bình luận luôn dày đặc với những dòng “chốt”, “giữ giúp”, “trả giá thêm”, tạo cảm giác về một thị trường sôi động nơi cơ hội có thể trôi qua nếu chậm một bước. Không khí mua bán diễn ra gấp gáp, gần như không có chỗ cho sự kiểm chứng.

Sau khi kết nối với một người bán tiền cổ trên mạng xã hội có tên “Hùng Minh”, người này cho biết phần lớn khách hàng không thực sự quan tâm đến giá trị thật của món đồ, mà bị chi phối bởi việc có nhiều người cùng hỏi và trả giá. Theo chia sẻ, không ít món ban đầu chỉ có giá vài trăm nghìn đồng, nhưng khi xuất hiện nhiều người tham gia trả giá, mức giá có thể nhanh chóng bị đẩy lên tới vài triệu đồng.

Mặt khác, người mua cũng dễ bị cuốn vào vòng xoáy tâm lý. Một người mới tham gia các hội nhóm sưu tầm chia sẻ rằng khi thấy nhiều người liên tục chốt đơn, họ sợ mất cơ hội nên quyết định mua nhanh. Sau đó tìm hiểu lại mới biết giá trị thực của món đồ thấp hơn rất nhiều so với số tiền đã bỏ ra.

Trong một nhóm giao dịch có tên “Tiền xu cổ”, với hơn 10 nghìn thành viên mà phóng viên ghi nhận, một đồng xu được giới thiệu là hiếm và chỉ còn vài chiếc được chào giá 3 triệu đồng. Không có giấy tờ kiểm định hay cơ sở định giá rõ ràng, tất cả dựa vào lời người bán. Chỉ sau vài phút, mức giá đã bị đẩy lên gần gấp đôi thông qua các bình luận trả giá.

Không ai biết những tài khoản tham gia đó là người mua thật hay chỉ đóng vai trò tạo hiệu ứng, nhưng tâm lý đám đông đã được kích hoạt. Món đồ trở nên có giá trị hơn đơn giản vì có nhiều người quan tâm đến nó.

Khác với giao dịch truyền thống, môi trường mạng, đặc biệt là livestream, tạo ra nhịp độ nhanh và áp lực quyết định tức thời. Khi thấy nhiều người cùng quan tâm một món đồ, người mua dễ rơi vào tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội và đưa ra quyết định chỉ trong vài chục giây.

Anh Nguyễn Công Đoàn - một người chơi tiền cổ lâu năm nhận định không ít người tham gia thị trường này với kỳ vọng mua hôm nay và bán lại ngay để kiếm lời. Chính tâm lý đầu cơ đó đã góp phần tạo nên một cơn sốt ảo, nơi giá trị bị đẩy lên mà không dựa trên cơ sở thực tế. “Có những đồng tiền vốn chỉ vài chục nghìn đồng nhưng qua nhiều lần giao dịch có thể bị đẩy lên vài triệu. Không phải vì chúng hiếm mà vì có người tin rằng chúng hiếm”, anh Đoàn chia sẻ.

Phần lớn người tham gia thị trường là người mới, tiếp cận qua hội nhóm hoặc video ngắn. Trong khi đó, kiến thức về phân loại, định giá và kiểm định gần như không được phổ biến. Nguồn thông tin chủ yếu đến từ chính người bán, những người có lợi ích trực tiếp trong giao dịch.

Khi người bán tạo ra câu chuyện, người mua tin vào câu chuyện và đám đông khuếch đại câu chuyện đó, giá trị của một đồng tiền không còn nằm ở bản thân nó mà nằm ở mức độ thuyết phục của người kể. Trong một thị trường vận hành bằng niềm tin như vậy, rủi ro gần như là điều không thể tránh khỏi.

Chiêu trò tạo giá trị khi thị trường trở thành “vùng xám”

Qua tìm hiểu của phóng viên, đằng sau những đồng tiền được gắn mác “hiếm” là cả một hệ thống chiêu trò từ làm giả, dựng tích đến thao túng tâm lý người mua. Khi giao dịch chủ yếu diễn ra trên mạng xã hội, ranh giới giữa sưu tầm và lừa đảo ngày càng trở nên mong manh.

Khoảng trống về định giá đã tạo điều kiện cho các chiêu trò phát triển. Phổ biến nhất là việc gắn nhãn “lỗi in”. Chỉ cần một chi tiết lệch nhẹ hay khác biệt nhỏ, đồng tiền có thể được nâng lên thành “hàng hiếm”, dù thực tế không phải vậy.

Việc “làm cũ” tiền cũng không quá phức tạp. Với một số kỹ thuật xử lý đơn giản, kim loại có thể nhanh chóng xuất hiện lớp gỉ đặc trưng. Với người không có chuyên môn, việc phân biệt thật giả gần như là bất khả thi. Nhưng thứ thực sự tạo nên giá trị không nằm ở lớp gỉ hay vết lệch, mà nằm ở câu chuyện được dựng lên xung quanh mỗi đồng tiền.

Một đồng xu bình thường, khi xuất hiện trên livestream, hiếm khi được giới thiệu như chính nó. Nó luôn được “gắn đời”. Người bán có thể bắt đầu bằng một câu chuyện rất quen thuộc rằng đây là đồng tiền còn sót lại từ thời bao cấp, được giữ trong một gia đình nhiều thế hệ, đến nay mới mang ra bán. Một câu chuyện khác lại gắn nó với bối cảnh lịch sử, rằng đồng tiền này từng lưu hành trong một giai đoạn ngắn, sau đó bị thu hồi nên số lượng cực hiếm. Thậm chí có những đồng tiền được kể như một món đồ “suýt có người trả giá cao nhưng chủ cũ chưa bán”, tạo cảm giác giá trị của nó đã được thị trường kiểm chứng.

Mỗi câu chuyện đều có cấu trúc giống nhau, bắt đầu bằng nguồn gốc đặc biệt, tiếp đến là yếu tố hiếm và kết thúc bằng một mức giá tham chiếu đủ cao để tạo kỳ vọng. Người mua không chỉ nhìn vào món đồ mà bị cuốn vào chính câu chuyện đó, nơi giá trị được xây dựng bằng lời kể hơn là bằng chứng.

Trong một phiên livestream, phóng viên ghi nhận người bán cầm một tờ tiền cũ và nói rằng đây là “tờ lỗi in hiếm, trước có người trả 7 triệu nhưng chưa bán”. Con số được đưa ra không phải để giao dịch ngay, mà để định hình mức giá trong tâm trí người xem. Khi các bình luận bắt đầu xuất hiện với mức 3 triệu, 4 triệu, người mua sẽ có cảm giác mình đang mua được “hời”, dù thực tế không có bất kỳ cơ sở nào để kiểm chứng con số 7 triệu trước đó.

Không dừng lại ở đó, một số người bán còn tạo ra “hành trình giá” cho mỗi đồng tiền. Một món đồ có thể được kể rằng đã qua tay nhiều người chơi, mỗi lần giao dịch lại tăng giá. Câu chuyện này khiến đồng tiền mang dáng dấp của một “tài sản đầu tư”, nơi giá trị được tích lũy theo thời gian, dù toàn bộ quá trình đó không hề có bằng chứng rõ ràng.

Song song với việc dựng tích, yếu tố đám đông được khai thác triệt để. Trong các phiên livestream, không khó để bắt gặp những tài khoản liên tục trả giá, tạo cảm giác cạnh tranh. Theo người chơi lâu năm, không loại trừ khả năng đây là các tài khoản “chim mồi” nhằm đẩy giá. Khi nhiều người cùng thể hiện sự quan tâm, người mua dễ tin rằng món đồ thực sự có giá trị.

Khi câu chuyện được kể đủ thuyết phục, lớp vỏ “hiếm” được dựng đủ chắc và đám đông được kích hoạt đúng lúc, một đồng tiền bình thường có thể nhanh chóng biến thành món đồ có giá trị gấp hàng chục lần.

Hiện nay, việc mua bán tiền cổ trên mạng chủ yếu diễn ra dưới hình thức cá nhân với cá nhân. Không có cơ chế kiểm định bắt buộc, không có tiêu chuẩn định giá rõ ràng và cũng thiếu hệ thống giám sát hiệu quả. Điều này khiến thị trường trở thành một “vùng xám”, nơi mọi giá trị đều có thể được tạo ra nếu câu chuyện đủ hấp dẫn.

Theo các nghiên cứu từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam cho thấy tiền cổ là hiện vật lịch sử, việc định giá cần dựa trên tiêu chí khoa học, không thể chỉ nhìn qua hình ảnh hay lời giới thiệu trên mạng. Những nhận định này cho thấy khoảng cách ngày càng lớn giữa giá trị thực của tiền cổ và cách nó đang bị định giá trong các phiên giao dịch trực tuyến.

Tiền cổ vốn là một phần của lịch sử, nhưng khi bước vào môi trường mạng xã hội, giá trị của nó không còn được quyết định bởi lịch sử mà bởi cách lịch sử được kể lại. Một đồng xu không thay đổi, nhưng giá của nó có thể tăng gấp nhiều lần chỉ sau một phiên livestream. Điều thay đổi không phải là món đồ, mà là câu chuyện bao quanh nó.

Và khi giá trị được định đoạt bằng niềm tin, người mua không chỉ trả tiền cho một món đồ, mà còn trả giá cho chính những câu chuyện không có thật.