Trung Đông mạnh tay trấn áp “ma dược” captagon

Captagon là gì?

Captagon là tên thương mại ban đầu của một loại thuốc kích thích tổng hợp có hoạt chất chính là fenethylline (hoặc fenetylline) - một chất thuộc nhóm amphetamine (chất kích thích thần kinh trung ương). Được phát triển vào những năm 1960 tại Tây Đức, captagon ban đầu dùng trong điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý, trầm cảm nhẹ và rối loạn giấc ngủ.

Do tình trạng lạm dụng và gây nghiện cao nên kể từ năm 1986, captagon - hay đúng hơn là các thuốc có fenethylline - đã được đưa vào phụ lục II của Công ước Liên hợp quốc về chất hướng thần và hầu hết các quốc gia đã ban hành luật cấm hoặc kiểm soát nghiêm ngặt việc sản xuất, bán cũng như sử dụng loại độc dược này.

Tuy nhiên, như các loại ma túy khác, captagon đã trở thành món hàng kinh doanh béo bở cho các băng nhóm tội phạm, đặc biệt tại Trung Đông, nơi người nghiện và các chiến binh Hồi giáo cực đoan đặc biệt ưa thích công dụng của loại “ma dược” này.

Từ những khu vực giao tranh đẫm máu đến các công trường xây dựng nhộn nhịp và cả những bữa tiệc xa hoa, captagon đã bám rễ ở Trung Đông nhờ khả năng giúp người dùng phấn khích, tăng cường sức chịu đựng, quên đi đau đớn và sợ hãi.

Các tay súng Hồi giáo cực đoan, những kẻ khủng bố và binh sĩ của các lực lượng vũ trang phi chính phủ tại Trung Đông rất thích sử dụng captagon. Thậm chí, những nhóm khủng bố như Nhà nước Hồi giáo (IS) đã chế ra những loại captagon có hoạt lực cao hơn. Loại captagon gây ra những thay đổi không thể đảo ngược trong não, chi phối khả năng kiểm soát xung động và phán đoán, tước đi khả năng lý luận hoặc tư duy lý trí của một người.

Do khả năng sản xuất dễ dàng, lượng người nghiện đông đảo và bối cảnh địa chính trị nhiều biến động, thị trường captagon tại Trung Đông đã đạt mức tăng trưởng hai con số suốt nhiều năm gần đây. Báo cáo của Cơ quan Phòng chống ma túy và tội phạm của Liên hợp quốc (UNODC) năm 2024 cho biết, nạn buôn bán captagon đang gia tăng khắp Cận Đông và Trung Đông trong khoảng 4 năm qua, với những ví dụ sống động như lượng captagon bị thu giữ tại khu vực đạt mức cao kỷ lục 86 tấn vào năm 2021, gấp đôi so với năm 2020.

Còn theo Cục Phòng chống ma túy và thực thi pháp luật quốc tế thuộc Bộ Ngoại giao Mỹ (INL), khu vực Trung Đông & Bắc Phi hiện là thị trường captagon lớn nhất thế giới, với giá trị ước tính gần 6 tỷ USD. Cơ quan này cho biết, nguồn sản xuất captagon chủ yếu nằm ở các khu vực bất ổn tại biên giới Syria, khi những ông trùm ma túy lợi dụng tình trạng hỗn loạn tại đất nước nội chiến này để tổ chức các xưởng sản xuất và thiết lập những đường dây vận chuyển tấp nập.

Những mẻ lưới lớn được giăng khắp khu vực

Trước tình trạng lạm dụng captagon lan tràn, nhiều quốc gia Trung Đông đã tăng cường hoạt động trấn áp. Tại Lebanon, một cửa ngõ quan trọng để captagon từ Syria tràn ra Trung Đông, thậm chí một cảm giác lạc quan đang gia tăng trong cơ quan an ninh của nước này rằng năm 2026 có thể đánh dấu sự kết thúc của “một nền kinh tế ma túy ngầm” tại đây.

Lý do vì các diễn biến quan trọng dọc biên giới Lebanon-Syria sau sự sụp đổ của chính quyền cựu Tổng thống Al-Assad tại Syria, đặc biệt là việc Sư đoàn 4 quân đội Syria - lực lượng đã nắm quyền kiểm soát tại đây trong thời gian dài và được cho là đã “bảo kê” cho những băng đảng ma túy - triệt thoái đã khiến những kẻ buôn bán captagon mất chỗ “nương tựa” ở nơi mà các quan chức an ninh Lebanon gọi là “vùng xám” bên trong lãnh thổ Syria.

Bối cảnh mới tạo điều kiện để lực lượng chức năng Lebanon mạnh tay trấn áp. Tại Thung lũng Bekaa và dọc biên giới Syria, quân đội Lebanon dẫn đầu nỗ lực tiễu trừ các xưởng chế biến captagon, trong khi lực lượng an ninh nội địa chịu trách nhiệm chặt đứt những tuyến đường vận chuyển trong nước và tại các cảng.

Những động thái quyết liệt của Lebanon là sự bổ sung cần thiết cho các cuộc trấn áp cực kỳ quyết liệt bên trong lãnh thổ Syria, nơi nhà lãnh đạo của chính quyền mới Ahmed al-Sharaa cũng đang tuyên chiến với hoạt động sản xuất captagon.

Vào ngày lực lượng nổi dậy của mình nắm quyền ở Damascus vào tháng 12/2024, ông Al-Sharaa đã nhắc đến captagon trong bài diễn văn chiến thắng. “Syria đã trở thành quốc gia sản xuất captagon lớn nhất thế giới”, ông nói. “Và hôm nay, Syria sẽ được thanh tẩy”.

Theo tờ The New York Times, trong cuộc nội chiến kéo dài 14 năm ở Syria, captagon đã trở thành mặt hàng xuất khẩu quan trọng nhất của nước này. Đến năm 2023, Syria sản xuất 80% captagon của thế giới. Nhưng điều đó có thể sẽ chỉ còn là quá khứ. Trong 4 tháng đầu năm 2025, chính quyền lâm thời mới của Syria đã thu giữ hơn 200 triệu viên captagon từ các cơ sở sản xuất và kho hàng, gấp 20 lần số lượng mà chính quyền cựu Tổng thống Al-Assad thu giữ trong suốt năm 2024.

Trong khi đó, ở “hạ nguồn” của dòng chảy captagon - Saudi Arabia - lực lượng chức năng tại đây cũng tăng cường trấn áp. Vương quốc này vốn là thị trường captagon lớn nhất Trung Đông song hoạt động kinh doanh tại đây đang trở nên khó khăn hơn bao giờ hết với những kẻ buôn bán ma túy. Tờ The New York Times cho biết, số vụ hành quyết ở Saudi Arabia năm nay đã tăng vọt khi Riyadh tiến hành cuộc chiến chống ma túy sâu rộng và áp dụng án tử hình đối với những kẻ buôn lậu captagon. Trong tổng số 217 vụ hành quyết  tính đến tháng 7 năm nay tại Saudi Arabia, có 144 vụ bị xử tử vì các tội liên quan đến ma túy. Nếu tốc độ thi hành án này được giữ nguyên, tổng số tội phạm bị hành quyết tại Saudi Arabia trong năm nay sẽ vượt qua kỷ lục 338 người của năm 2024 và lập cột mốc cao nhất kể từ năm 1990.

Bất chấp ý kiến từ các tổ chức nhân quyền rằng án tử hình gây tổn hại đến hình ảnh khoan dung và tiến bộ mà Saudi Arabia đang muốn thể hiện, Thái tử Mohammed bin Salman vẫn kiên quyết trấn áp mạnh tay vì lo ngại rằng xã hội Saudi Arabia “sẽ bị tha hóa bởi tệ nạn ma túy”. Một nguồn tin từ Riyadh nói với kênh truyền hình France24 rằng, nhà lãnh đạo vương quốc này quyết tâm quét sạch những kẻ buôn ma túy “ngay cả khi điều đó có nghĩa là phải sử dụng những biện pháp gây sốc cho các tổ chức quốc tế, đặc biệt là các tổ chức phương Tây”.

Và kết quả của những liệu pháp mạnh ấy không chỉ là những án tử, mà còn bao gồm lượng ma túy tịch thu cực lớn. Theo báo Arab News, chỉ tính riêng 6 vụ bắt giữ lớn nhất tại Saudi Arabia từ đầu năm tới giờ đã tịch thu được 20 triệu viên captagon, với giá trị thị trường có thể lên tới 400 triệu USD.

Những tuyến đường mới của “ma dược”

Những hoạt động trấn áp kể trên khiến các ông trùm captagon ở Trung Đông phải tìm kiếm những địa bàn mới. Chẳng hạn như khi Lebanon và trước đó là Jordan siết chặt kiểm soát các tuyến biên giới, dân buôn captagon từ Syria chuyển hướng qua ngả Iraq, với số liệu “lâm sàng” là hồi cuối tháng 7 năm nay, lực lượng chức năng Iraq đã thu giữ 1,35 triệu viên, tương đương 2 tấn captagon, sau một chiến dịch có sự phối hợp với phía Syria.   

Theo Văn phòng Liên hợp quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC), vị trí chiến lược của Iraq đã khiến nước này trở thành trung tâm mới của một mạng lưới buôn bán ma túy rộng lớn, kết nối Tây Nam Á, châu Phi và châu Âu. Nhưng không chỉ Iraq, captagon đã vượt qua biên giới quốc gia Ả Rập và lan sang một số quốc gia ở Trung Đông, bao gồm Yemen và châu Phi, đặc biệt là Sudan, do nhu cầu liên tục, phân phối ngày càng tăng và dễ sản xuất. Tại Yemen - nơi các hoạt động liên quan đến captagon đã gia tăng trong hai năm qua - 5,4 triệu viên “ma dược” này đã bị thu giữ chỉ trong 9 tháng đầu năm 2025.

Và, như “công thức” quen thuộc của nơi nào có xung đột, bất ổn và thiếu sự kiểm soát của chính quyền trung ương, nơi ấy có thể đặt “nhà máy” captagon. Các trung tâm sản xuất đã xuất hiện ở miền Bắc và miền Nam Iraq, với bằng chứng là một loạt các vụ bắt giữ gần đây tại các phòng thí nghiệm ở khu vực do các lực lượng người Kurdistan kiểm soát.

Tại Sudan, lực lượng quân đội nước này mới đột kích một cơ sở sản xuất captagon gần nhà máy lọc dầu al-Jaili, phía bắc thủ đô Khartoum, nơi được cho là nằm dưới sự bảo trợ của Lực lượng hỗ trợ nhanh RSF. Tại đây, họ phát hiện những thiết bị có khả năng sản xuất 100.000 viên captagon mỗi giờ, trong khi số thuốc và thiết bị tịch thu được ước tính trị giá 3 triệu USD.

Cơ sở sản xuất tại Sudan tuy nhỏ nhưng lại cho thấy một thực trạng là tội phạm ma túy đang thiết lập những xưởng nhỏ, linh hoạt, trải rộng khắp Trung Đông - Bắc Phi để phân tán hoạt động và tránh khỏi các cuộc truy quét. Và, với việc khu vực này còn thiếu các cơ chế hợp tác xuyên biên giới hiệu quả, đây sẽ là thách thức mới đối với nỗ lực bài trừ thứ “ma dược” mang tên catagon khỏi đời sống.