Mỹ - Nga - Trung trên bàn cờ địa chính trị 2018

• So sánh sức mạnh tàu sân bay Mỹ - Nga - Trung
• Liệu có hình thành thế chân vạc Mỹ - Nga – Trung Quốc?
• "Người thổi còi" trong mối quan hệ giữa Mỹ - Nga - Trung Quốc - Ecuador

Phát pháo đầu năm

Trong bài phát biểu tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Johns Hopkins ở Washington ngày 19-1, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ James Mattis khẳng định: “Sự cạnh tranh giữa các cường quốc, chứ không phải chủ nghĩa khủng bố, là trọng tâm chính đối với an ninh quốc gia của Mỹ hiện nay. Ưu thế cạnh tranh của chúng ta đang sụt giảm trên nhiều phương diện tác chiến như trên không, trên bộ, trên biển, trong vũ trụ, không gian mạng, và sẽ tiếp tục sụt giảm”.

Và các “cường quốc” mà ông Mattis nhắc tới được nêu rõ trong bản báo cáo dài 11 trang của Bộ Quốc phòng Mỹ được công bố cùng ngày. Báo cáo nhận định năng lực quân sự và công nghệ ngày càng phát triển nhanh chóng của Nga và Trung Quốc đã tạo ra mối đe dọa lớn đối với Mỹ, thậm chí lớn hơn cả chủ nghĩa khủng bố. Báo cáo cũng cho rằng cả Nga và Trung Quốc đều đang tìm cách “định hình thế giới” theo mô hình của những nước này.

Theo Bộ Quốc phòng Mỹ, việc đối phó với Nga và Trung Quốc, cũng như vượt lên tốc độ phát triển năng lực quân sự ngày càng nhanh chóng của hai nước này, là “ưu tiên trọng tâm” của Lầu Năm Góc và để làm được điều đó, Washington cần tới “sự đầu tư liên tục và tăng cường”.

Báo cáo của Bộ Quốc phòng Mỹ đã điểm mặt 2 mối đe dọa lớn từ Trung Quốc là quá trình hiện đại hóa quân đội và sự mở rộng trái phép của Bắc Kinh trên Biển Đông. Ngoài ra, Lầu Năm Góc còn cho rằng các động thái của Nga ở Georgia, Crimea và Đông Ukraine, cũng như nỗ lực của Moscow trong việc làm suy yếu Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), là mối đe dọa chủ yếu đối với Mỹ.

Sau Nga và Trung Quốc, báo cáo cũng đề cập tới những mối đe dọa từ Iran, CHDCND Triều Tiên và chủ nghĩa khủng bố. Theo đó, sự thay đổi về công nghệ và mối đe dọa từ các thực thể phi nhà nước khiến nước Mỹ không còn là nơi an toàn với chính người dân Mỹ nữa.

Khiến Nga - Trung thêm xích lại

Báo cáo của Lầu Năm Góc chắc chắn sẽ tác động mạnh tới Bắc Kinh và Moscow, đồng thời sẽ khiến Nga - Trung xích lại gần nhau hơn. Từ thời Chiến tranh lạnh, cả Trung Quốc và Liên Xô (nay là Nga) đều coi Mỹ là mối đe dọa tiềm ẩn đối với lợi ích của họ. Bất kể quỹ đạo ngoại giao của Mỹ - Nga và các mối quan hệ Mỹ - Trung như thế nào, Bắc Kinh và Moscow sẽ rất có thể trở nên gần gũi hơn. 

Ngoài ra, sự thiếu nhất quán chính sách rộng rãi hoặc không thống nhất về các vấn đề chính của chính quyền Trump có thể tạo cơ hội cho Trung Quốc và Nga tìm ra những cách thức mới và khác nhau để làm suy yếu lợi ích của Mỹ và các đồng minh và đối tác.

Mối quan hệ giữa Trung Quốc và Nga đã đạt được sự hội tụ bền vững và đáng kể trong 20 năm qua. Trung Quốc có một số động lực mạnh để tăng cường mối quan hệ với Nga, bao gồm hợp tác kinh tế, quân sự và ngoại giao, và những ưu đãi này sẽ vẫn còn mạnh mẽ trong tương lai gần, trong khi chi phí cho Trung Quốc sẽ vẫn thấp. 

Các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc nhận thức được những hạn chế của mối quan hệ Trung - Nga. Họ biết rõ về quỹ đạo lịch sử và những thực tế quyền lực có thể làm suy yếu mối quan hệ của họ với Moscow trong quá khứ. Bắc Kinh và Moscow là gần, nhưng không phải là đồng minh. 

Hơn nữa, Trung Quốc không mong muốn chuyển đổi mối quan hệ của mình với Nga thành một liên minh chính thức. Tuy nhiên, quan điểm của Trung Quốc về tầm quan trọng của mối quan hệ Trung - Nga, cho thấy hai nước sẽ tiếp tục tin rằng họ có những lý do thuyết phục để tăng cường mối quan hệ của họ.

Có rất nhiều động cơ thúc đẩy việc Trung Quốc theo đuổi mối quan hệ gần gũi và hợp tác hơn với Nga. Những động lực này bao gồm: chống lại quyền bá chủ của Mỹ; chống lại các chính sách quốc phòng của Mỹ làm suy yếu sự ổn định chiến lược; chống lại các chính sách quốc phòng của Mỹ trong vũ trụ và không gian mạng; tiếp cận với phần cứng quân sự và công nghệ quốc phòng tiên tiến; mở rộng quan hệ thương mại và đầu tư với Nga; tiếp cận nguồn cung cấp năng lượng của Nga.

Tổng số những động cơ này thực sự đáng kể, bao gồm nhận thức, lợi ích của Trung Quốc về an ninh, kinh tế và ngoại giao toàn cầu. Về bản chất, những động cơ thúc đẩy các khái niệm rộng rãi về trật tự toàn cầu cũng như các vấn đề cụ thể tác động trực tiếp đến lợi ích kinh tế và an ninh của Trung Quốc. 

Đặc biệt, các lĩnh vực hội tụ trong lợi ích của Trung Quốc và Nga là rất rộng và có ý nghĩa. Chúng bao gồm cả các mối quan tâm về vật chất và phi vật chất của Trung Quốc. Điều này cho thấy nền tảng vững chắc cho hợp tác Trung - Nga trong ngắn hạn (1-3 năm) và trung hạn (3-5 năm).

Cân bằng ảnh hưởng toàn cầu của Mỹ

Các mối quan tâm của Nga và Trung Quốc hội tụ một cách nổi bật nhất với mong muốn là một đối trọng với ảnh hưởng vượt trội của Mỹ - để hạn chế quyền lực của Mỹ. Trung Quốc coi Nga là một đối trọng với quyền lực của Mỹ, và phần lớn người Trung Quốc tin rằng Nga coi trọng hợp tác Trung - Nga vì lý do tương tự. Trọng tâm quan trọng của hợp tác ngoại giao Trung - Nga là "kiểm soát” Mỹ.

Cả Bắc Kinh và Moscow đều tin rằng Mỹ có sức mạnh vượt trội và quá nhiều trong hệ thống quốc tế, và rằng tình trạng này cần được khắc phục thông qua các hợp tác theo từng phần và liên tục về các vấn đề ngoại giao, quân sự và kinh tế. Cụ thể, cả hai đều thấy Mỹ và các liên minh (5 liên minh châu Á đối với Trung Quốc; NATO đối với Nga) là mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với lợi ích an ninh khu vực của họ và trở ngại chính đối với khả năng của họ trong việc hình thành môi trường an ninh khu vực trong lợi ích của họ.

Một khía cạnh quan trọng là Nga và Trung Quốc có những mục tiêu hơi khác nhau, đó là những quan điểm khác nhau về vai trò của họ trong các vấn đề quốc tế. Nga xem mình như một cường quốc toàn cầu với nhiều lợi ích khu vực. Do đó, Moscow tìm cách đẩy lùi sự đánh giá cao hơn về sức mạnh của Mỹ ở nhiều vũ đài. Nga dưới thời Tổng thống Putin cảm thấy khá chủ động trong quan hệ Mỹ - Nga. 

Ngược lại, Trung Quốc coi bản thân mình như một cường quốc khu vực ở châu Á, mặc dù có mối quan tâm toàn cầu đang tăng lên. Trên bình diện này, Bắc Kinh vẫn chưa sẵn sàng để hành động như một cường quốc toàn cầu nhưng nó đang đi theo hướng đó. Vì vậy, Trung Quốc tập trung nhất vào việc đẩy ngược lại Mỹ ở châu Á. Trung Quốc cũng vui vẻ để Nga đứng đầu trong việc đối đầu với quyền lực của Mỹ ở các khu vực khác trên thế giới, chẳng hạn như Trung Đông.

Ngoài ra, Trung Quốc cũng muốn phá dỡ thế độc tôn của Mỹ trong các vấn đề kinh tế. Bắc Kinh rất khó chịu với vai trò ưu tiên của đồng đô la Mỹ trong các vấn đề kinh tế quốc tế như thương mại, đầu tư, tài chính và phát triển. Nỗ lực của Trung Quốc để "quốc tế hóa" đồng Nhân dân tệ được thúc đẩy bởi mối quan tâm này.

Hiện nay, giới quan sát tin rằng Nga và Trung Quốc có thể nhận thấy nhiều cơ hội để nâng cao ảnh hưởng và lợi ích của họ đối với Mỹ và phương Tây, trong khi chi phí tiềm tàng của việc làm như vậy có vẻ thấp hơn.