Sudan & Algeria có theo vết xe đổ Mùa xuân Ả Rập?

• Algeria - Bóng dáng "Mùa xuân Arập" phiên bản 2.0?
• “Mùa Xuân Arập” lại xuất hiện ở Tunisia
• “Mùa xuân Ả Rập” và chuyện của năm 2017

Những biến động của mùa xuân Ả Rập đó đã làm dấy lên hy vọng cải cách chính trị và kinh tế ở các quốc gia như Ai Cập, nơi quân đội kiên nhẫn theo dõi bên lề và sau đó tận dụng tình trạng hỗn loạn để mở rộng ảnh hưởng trong chính trị.

Bài học Ai Cập

Người đứng đầu lực lượng vũ trang Ai Cập đã gạt bỏ Tổng thống Hosni Mubarak, lực lượng an ninh không thể ngăn chặn các cuộc biểu tình trên đường phố chống lại nhà lãnh đạo kỳ cựu. Một hội đồng quân sự đã được lập nên để chịu trách nhiệm giám sát một quá trình chuyển đổi hỗn loạn và đôi khi dữ dội, trong đó cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên của Ai Cập đã diễn ra.

Hai năm sau, tướng quân đội Abdel Fattah al-Sisi lại lãnh đạo cuộc đảo chính đối với vị Tổng thống được bầu tự do đầu tiên, ông Mohamed Mursi. Sisi sau đó đã giành chiến thắng trong cuộc bầu cử vào năm 2014 và 2018, trong cả hai lần với 97% phiếu bầu. Và mới ngày 16-4, Nghị viện đã thông qua cải cách Hiến pháp có thể cho phép ông duy trì quyền lực đến năm 2034.

"Những gì tôi nghĩ đã gây ra nhiều cuộc nổi dậy trong năm 2011 và những gì gây ra cho họ ngày hôm nay ở Sudan và Algeria là chính trị của sự lừa dối: Khi Tổng thống nói tôi thắng 85 hoặc 99% phiếu bầu tại các cuộc bầu cử nhưng bất cứ nơi nào bạn đi đến ai cũng đều không đồng ý với ông ta", Giáo sư Mohammed Alyahya, một nhà phân tích chính trị Saudi và là Tổng biên tập Al Arabiya English TV, nói. 

"Điều đó có thể khả thi khi bạn có sự phát triển kinh tế mạnh mẽ. Nhưng nếu bạn không có điều đó và bạn không thể trao cho mọi người quyền chính trị và dân sự, thì về cơ bản, bạn sẽ không cho họ gì ngoài sự đàn áp, và điều đó cuối cùng không bền vững".

Sudan dường như đang theo mô hình Ai Cập, ít nhất là cho đến bây giờ, sau khi nhà lãnh đạo Omar al-Bashir bị lật đổ trong một cuộc đảo chính quân sự vào tuần trước sau các cuộc biểu tình kéo dài. Đám đông đã tập trung bên ngoài Bộ Quốc phòng để yêu cầu quân đội giúp họ lật đổ Bashir. 

Người đứng đầu mới của Hội đồng Quân sự Sudan, Abdel Fattah al-Burhan Abdelrahman, cho biết vào ngày 13-4 rằng một chính phủ dân sự sẽ được thành lập sau khi tham khảo ý kiến của phe đối lập và hứa hẹn một thời gian chuyển tiếp không quá 2 năm. 

Ông vừa tiếp nối vị trí của người đã tuyên bố bắt giữ ông Bashir, Bộ trưởng Quốc phòng Awad Ibn Auf, người đã từ chức Chủ tịch Hội đồng Quân sự chỉ sau 1 ngày đối mặt với yêu cầu của một chính phủ dân sự.

Áp lực thay đổi

Tuy nhiên, những người biểu tình đã giữ áp lực thay đổi, giống như họ đã làm ở Ai Cập khi Đại nguyên soái Hussein Tantawi - người giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng trong hai thập kỷ - điều hành đất nước sau khi ông Mubarak bị thất thủ.

Một câu reo hò phổ biến của những người biểu tình Sudan là "chiến thắng hoặc giống như Ai Cập". Các phương tiện truyền thông xã hội ở cả hai quốc gia đã nhấn mạnh phần giống hệt nhau trong tên của Sisi và Burhan (al-), để cảnh báo một cách hài hước về một số phận tương tự. 

"Sai lầm lớn nhất là hy vọng rằng quân đội sẽ là đồng minh. Tôi hiểu những cảm xúc xung quanh quân đội, nhưng đó là một cách hiểu sai về quân đội là gì và nó làm gì", nhà bình luận người Sudan Magdi El Gizouli nói. "Nếu bạn kêu gọi quân đội can thiệp để giải quyết khủng hoảng, thì đây là điều nó có thể làm, nhưng quân đội không thể làm xa hơn".

Ở Algeria, Tổng tư lệnh quân đội, Trung tướng Ahmed Gaed Salah, đã có một cách tiếp cận nhẹ nhàng hơn. Ông tuyên bố Tổng thống Bouteflika ốm yếu, 82 tuổi, không phù hợp với chức vụ khi ông cố gắng kéo dài nhiệm kỳ thứ tư, làm gia tăng các cuộc biểu tình. 

Trong một vài ngày, Quốc hội đã chỉ định một nhà lãnh đạo lâm thời mới là một phần của giới cầm quyền, quân đội bày tỏ sự ủng hộ cho một quá trình chuyển đổi và một ngày được ấn định cho một cuộc bầu cử tổng thống - điều các nhà phân tích nói là sự bao hàm chính trị của quân đội, lực lượng "lập vua" trong thời gian dài ở Algeria.

Bất kỳ nhà lãnh đạo dân sự tương lai nào ở Sudan hay Algeria đều cần sự hỗ trợ của quân đội - một sự sắp xếp chung trong thế giới Ả Rập - đồng thời phải đối mặt với những thách thức lớn về kinh tế và chính trị. Các vấn đề gây ra tình trạng bất ổn trên khắp Trung Đông vào năm 2011 đã trở nên nghiêm trọng hơn. Những kẻ chuyên quyền độc đoán đã bị thay thế bởi những nhà lãnh đạo cũng thất bại trong việc tạo ra việc làm và xóa đói nghèo cùng tham nhũng.

Giá bánh mì

Hơn 1/4 số người dưới 30 tuổi ở Algeria đang thất nghiệp - một sự bất bình là trung tâm của những người biểu tình muốn nền kinh tế tự do và đa dạng hóa để giảm sự phụ thuộc vào dầu khí. Ở Sudan, những gì bắt đầu như một cuộc biểu tình về giá bánh mì và điều kiện sống tồi tàn đã biến thành sự phản kháng đối với chế độ. Giống như năm 2011, tiếng kêu của họ là: "Người dân muốn chế độ sụp đổ".

Nhưng Elsheikh Ali, một giám đốc bán hàng người Sudan 29 tuổi, nói rằng đây không hẳn là một Mùa xuân Ả Rập thứ hai, vì các cuộc biểu tình hiện nay thiên về những khó khăn kinh tế hơn là chính trị. "Sudan và Algeria không phải là một làn sóng thứ hai. Họ nói về nạn đói và tình hình kinh tế tồi tệ, và một làn sóng thanh thiếu niên bị áp bức, không nhận được các quyền tự do đầy đủ", Ali nói. "Nó không phải là một chiến thắng trong bất kỳ cách thức nào. Mọi người muốn thấy trách nhiệm cho tất cả những người đã đưa chúng tôi đến thời điểm này".

Fawaz Gerges, Giáo sư chính trị Trung Đông tại Trường Kinh tế London và là tác giả của 2 cuốn sách gần đây về Mùa xuân Ả Rập, tán đồng quan điểm này. "Thuật ngữ Mùa xuân Ả Rập rất dễ gây hiểu lầm bởi nó ngụ ý rằng mọi thứ sẽ nở rộ, rằng có một viên đạn ma thuật để giải quyết một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng đã xảy ra trong nhiều thập kỷ", ông nói. "Những gì chúng ta đang nói đến là các cuộc biểu tình xã hội, là triệu chứng của các lỗ hổng kinh tế và chính trị".

Khi người Algeria và Sudan tìm kiếm nhiều tự do hơn và triển vọng tốt hơn, tình trạng hỗn loạn ở những nơi khác trong khu vực cho thấy hy vọng của họ về một tương lai tốt đẹp hơn có thể bị thất vọng. Tunisia đã được ca ngợi như một câu chuyện thành công cho sự phát triển dân chủ của nó, mặc dù một cuộc khủng hoảng kinh tế đã làm xói mòn mức sống.

Nhưng vấn đề của nó có vẻ nhỏ so với các quốc gia Mùa xuân Ả Rập khác. Tại Libya, nhân vật quân sự hùng mạnh Khalifa Haftar, người bị chỉ trích là Gaddafi mới, đang tiến hành chiến tranh để chiếm lấy một đất nước đã đổ máu từ năm 2011. Hàng trăm ngàn người đã thiệt mạng trong cuộc nội chiến ở Syria. Bốn năm xung đột đã đẩy Yemen, vốn là một trong những quốc gia Ả Rập nghèo nhất, đến bờ vực của nạn đói.

Trong khi đó, ở Sudan và Algeria, nền dân chủ thiếu một con đường rõ ràng phía trước. "Quân đội muốn giữ quyền kiểm soát, cho dù với vỏ bọc dân sự ở Algeria hay trực tiếp như ở Sudan", theo nhà báo nổi tiếng người Tunisia Ziad Krichen. "Quân đội đã nếm trải vị ngọt của sức mạnh và đặc quyền tự coi mình là người duy nhất có khả năng bảo vệ các quốc gia đó".

Trong diễn biến mới nhất, Hiệp hội chuyên viên Sudan (SPA) - nhóm dẫn đầu các cuộc biểu tình chống lại Tổng thống bị phế truất Omar al-Bashir - hôm 15-4 đã kêu gọi giải tán Hội đồng Quân sự chuyển tiếp, trao lại quyền lực cho Hội đồng Dân sự lâm thời, theo Reuters.