Vì sao kế hoạch chế tạo vệ tinh do thám Zircon của Anh phá sản?

Trong cuộc chiến giữa Anh và Argentina tại quần đảo Flaklands vào năm 1982, do không được NSA cung cấp kịp thời các thông tin tình báo về bố phòng của quân đội Argentina trên quần đảo Falkland và việc điều chuyển quân và tàu chiến của Argentina, đã khiến quân đội Anh gặp nhiều tổn thất, thậm chí có đến hai tàu chiến của Hải quân Anh là HMS Belgrano và HMS Sheffield đã bị tàu chiến và máy bay chiến đấu của Argentina đánh chìm bằng tên lửa do Pháp sản xuất.

Bức xúc về việc quá lệ thuộc thông tin tình báo này, Thủ tướng Anh Margaret Thatcher đã bật đèn xanh cho GCHQ, Bộ Quốc phòng phối hợp với Cơ quan Nghiên cứu không gian Anh (MANON) triển khai một dự án chế tạo vệ tinh do thám để phục vụ cho hoạt động tình báo thông tin của Anh có tên gọi Zircon.

Về mặt kỹ thuật, vệ tinh do thám Zircon có nhiều tính năng ưu việt hơn thế hệ vệ tinh do thám Vortex của NSA với tầm hoạt động rộng, không chỉ theo dõi và ghi nhận các thông tin tình báo từ trên không tại khu vực châu Mỹ mà còn bao trùm phần lớn Đông Âu. Ngoài ra, Zircon còn có một chức năng khác hoàn toàn được bảo mật là ghi nhận, thu thập và nghe lén mọi cuộc trao đổi thông tin qua điện đàm, thư điện tử, fax, telex... của công dân Anh.

Theo kế hoạch, việc chế tạo vệ tinh do thám Zircon sẽ được triển khai chậm nhất là vào năm 1986 và sẽ được phóng lên không gian vào năm 1988. Tuy nhiên, để tránh bị chú ý và dị nghị, vệ tinh do thám Zircon sẽ được ngụy trang thành vệ tinh viễn thông Skynet IV của Anh phóng vào không gian bởi  một tàu con thoi của Cơ quan Hàng không vũ trụ Mỹ (NASA).

Nhằm qua mặt Quốc hội để tiến hành chế tạo và đưa vào hoạt động nhanh chóng vệ tinh do thám Zircon, Thủ tướng Thatcher quyết định chi 500 triệu bảng Anh từ ngân sách quốc phòng mà không thông qua Quốc hội.

Mặc dù kế hoạch được bảo mật nhưng trở ngại đầu tiên là vào cuối năm 1985, đầu năm 1986, khi chương trình truyền hình Secret Society của Hãng Phát thanh và Truyền hình Anh BBC, đưa nhiều thông tin do nhà báo Duncan Campbell cung cấp về việc Chính phủ Anh đã bí mật cho phép GCHQ triển khai kế hoạch chế tạo vệ tinh do thám có tên gọi Zircon trị giá đến 500 triệu bảng mà không thông qua Quốc hội.

Theo Campbell, việc làm này đã vi phạm nghiêm trọng một đạo luật được Quốc hội thông qua vào năm 1982, quy định tất cả các dự án quân sự, tình báo sử dụng vốn ngân sách từ 100 triệu bảng trở lên buộc phải đệ trình lên Ủy ban Tình báo hay Ủy ban Quốc phòng và Ủy ban Ngân sách của Quốc hội để kiểm tra và thông qua.

Tuy nhiên, thay vì nhận khuyết điểm thì Thủ tướng Thatcher lại làm vụ việc rối tung lên thành tai tiếng khi bất ngờ ra lệnh cho Đơn vị đặc biệt (SB) của Sở Cảnh sát Hoàng gia Anh (Scotland Yard) tiến hành kiểm tra và lục soát trụ sở của Hãng BBC cùng văn phòng làm việc và nhà riêng của nhà báo Campbell để tìm chứng cứ buộc tội Campbell đã đánh cắp tài liệu mật của quốc gia. Các cuộc lục soát đều không mang lại kết quả. Việc làm này của Chính phủ Anh đã khiến dư luận bất bình.

Chưa hết, Thủ tướng Thatcher còn cách chức Alasdair Milne, Tổng giám đốc Hãng BBC và kỷ luật buộc thôi việc Ryan Owen, người phụ trách chương trình truyền hình  Secret Society với lý do đã tiếp tay cho nhà báo Campbell tung bất hợp pháp bí mật quốc gia lên phương tiện thông tin đại chúng của nhà nước.

Không chịu thua, nhà báo Campbell cung cấp thêm các thông tin về việc Chính phủ Anh bí mật triển khai kế hoạch chế tạo vệ tinh do thám Zircon lên các báo New Statesman và The Guardian. Tuy nhiên, thông tin khiến dư luận Anh quan tâm nhất là ngoài chức năng thu thập thông tin tình báo từ trên không, vệ tinh do thám Zircon còn có nhiệm vụ nghe trộm, thu nhận tất cả mọi thông tin liên quan đến đời sống của người dân Anh.

Từ đó, bất chấp những ngăn cản của chính phủ, nhiều tờ báo của Anh như The Independent, Daily Telegraph, Daily Mail và cả The Times liên tục đăng tải những bài bình luận, điều tra về vụ việc và kiến nghị Quốc hội nên điều tra về kế hoạch chế tạo vệ tinh do thám Zircon.

Trước sự bức xúc của dư luận, Quốc hội Anh quyết định thành lập một ủy ban đặc biệt do nghị sĩ Robin Cook (người sau này trở thành Bộ trưởng Ngoại giao dưới thời Thủ tướng Tony Blair) phụ trách, có sự hợp tác điều tra của Văn phòng Chưởng lý quốc gia.

Đến tháng 1/1988, Ủy ban đặc biệt của Quốc hội điều tra về kế hoạch chế tạo vệ tinh do thám Zircon đã kết luận rằng, việc chính phủ của Thủ tướng Thatcher triển khai kế hoạch chế tạo vệ tinh do thám Zircon với tổng vốn lên đến 500 triệu bảng mà không thông qua Quốc hội là một việc làm vi phạm pháp luật.

Đó là chưa kể Chính phủ Anh còn che giấu chức năng  nghe trộm thông tin cá nhân người dân Anh của vệ tinh do thám Zircon. Điều này cũng vi phạm  nghiêm trọng Luật Bảo vệ thông tin và tự do cá nhân của công dân Anh.

Theo đề nghị của Ủy ban điều tra đặc biệt của Quốc hội, vào ngày 2/7/1988, Tòa án Tối cao Anh đã ra phán quyết buộc Chính phủ Anh phải đình chỉ vô thời hạn kế hoạch chế tạo vệ tinh do thám Zircon, công khai xin lỗi nhà báo Duncan Campbell về việc đã tiến hành lục soát văn phòng làm việc và nhà riêng của nhà báo này mà không có sự chấp thuận của đương sự.

Kế hoạch chế tạo vệ tinh do thám Zircon rốt cuộc phải phá sản và để lại nhiều tai tiếng cho chính phủ của Thủ tướng Margaret Thatcher