Quân đội Mỹ và các vụ bắn nhầm tai hại

Thật vậy, đây không phải là những sự cố “bắn nhầm đồng đội” đầu tiên liên quan đến máy bay chiến đấu của Hoa Kỳ và đồng minh trong những chiến dịch khác nhau kể từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc. Hai trong số đó, đặc biệt là hai sự cố xảy ra trong cuộc xâm lược Iraq năm 2003, dường như có sự tương đồng kỳ lạ với sự cố trên bầu trời Kuwait ngày hôm nay. Trên cơ sở đó, chúng ta hãy cùng nhìn lại những vụ bắn nhầm đồng đội nổi tiếng mà quân đội Hoa Kỳ tham gia trong những thập kỷ gần đây.

Trực thăng UH-60 Black Hawk của Lục quân Hoa Kỳ năm 1994

Xét về tổng số thương vong, vụ bắn nhầm đồng đội gây thiệt hại lớn nhất liên quan đến máy bay quân sự Hoa Kỳ kể từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc là vụ máy bay chiến đấu F-15 Eagle của Không quân Hoa Kỳ bắn hạ hai máy bay trực thăng UH-60 Black Hawk của Lục quân Hoa Kỳ trên bầu trời Iraq ngày 14/4/1994, khiến 26 người thiệt mạng.

Ngày hôm đó, hai chiếc trực thăng Black Hawk được giao nhiệm vụ tham gia Chiến dịch Provide Comfort, một nỗ lực cứu trợ đa quốc gia nhằm hỗ trợ người tị nạn người Kurd ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ sau Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991. Hai trực thăng này đang vận chuyển số sĩ quan quân đội Hoa Kỳ, Anh, Pháp và Thổ Nhĩ Kỳ; các đại diện người Kurd; và một cố vấn chính trị của Hoa Kỳ ở miền bắc Iraq.

Trên không phận Thổ Nhĩ Kỳ còn có một máy bay Hệ thống Cảnh báo sớm và Kiểm soát Trên không (AWACS) E-3 Sentry của Không quân Hoa Kỳ, nhằm cung cấp cảnh báo và kiểm soát mối đe dọa trên không cho các máy bay tham gia Chiến dịch Provide Comfort, bao gồm cả loại trực thăng Black Hawk.

Mặc dù vậy, phi công của hai máy bay chiến đấu F-15 của Không quân Hoa Kỳ đang tuần tra khu vực đã nhầm lẫn trực thăng Black Hawk với trực thăng Mi-25 Hind của Iraq (phiên bản xuất khẩu của Mi-24 ) và bắn hạ chúng. Cuộc điều tra sau đó về vụ việc cho thấy rằng, mặc dù phi hành đoàn AWACS biết rằng hai máy bay trực thăng Black Hawk đang ở trong khu vực, nhưng hai phi công F-15 thì không.

Phi công lái máy bay Eagle nhận được hai tín hiệu radar (chỉ ra máy bay trực thăng) và cho biết họ đã cố gắng xác định chúng bằng phương tiện điện tử nhưng không thành công. Họ đã hai lần báo cáo những nỗ lực không thành công của mình cho AWACS, nhưng vẫn không được thông báo về sự hiện diện của hai máy bay trực thăng Black Hawk thân thiện.

Phi công F-15 đã cố gắng nhận dạng bằng mắt thường, bay một lượt qua mỗi máy bay trực thăng, nhưng sau đó điều này được cho là không đủ để xác định chắc chắn. Thay vào đó, phi công dẫn đầu đã nhầm lẫn hai máy bay trực thăng là máy bay Hind của đối phương.

Sự nhầm lẫn của phi công càng trầm trọng hơn bởi thực tế là hai máy bay UH-60 đang mang thùng nhiên liệu trên các giá treo bên ngoài, khiến chúng trông giống Hind hơn, với trạm vũ khí đặc trưng ở cánh cụt. Chiếc F-15C dẫn đầu đã phóng một quả tên lửa và bắn hạ chiếc trực thăng Black Hawk phía sau. Theo lệnh của phi công dẫn đầu, chiếc F-15 đồng đội cũng phóng một quả tên lửa và bắn hạ chiếc trực thăng dẫn đầu. Toàn bộ 26 người trên hai chiếc Black Hawk đều thiệt mạng.

Sau cuộc điều tra, trong đó nêu rõ hàng loạt sai sót, cả về con người lẫn kỹ thuật, hai phi công lái máy bay F-15 đã bị cấm bay trong ba năm. Ba thành viên khác của phi hành đoàn máy bay AWACS cũng phải chịu hình phạt tương tự.

Vụ Tornado GR4A của Không quân Hoàng gia Anh (RAF) năm 2003

Phi công và hoa tiêu máy bay trinh sát Tornado này đều thiệt mạng khi bị trúng tên lửa phòng không Patriot của Lục quân Hoa Kỳ trong cuộc xâm lược Iraq do Hoa Kỳ dẫn đầu năm 2003. Trong chuyến bay thuộc biên chế máy bay của Liên quân, chiếc Tornado đang trở về căn cứ không quân Ali Al Salem ở Kuwait vào ngày 22/3/2003 thì hệ thống tên lửa Patriot nhận diện nhầm nó là tên lửa chống bức xạ của Iraq.

Hệ thống nhận dạng bạn hay thù (IFF) truy vấn mục tiêu bị nghi ngờ là địch, nhưng không nhận được phản hồi. Tổ lái Patriot đã phóng tên lửa, và chiếc Tornado bắt đầu hành động tự vệ. Cả hai thành viên phi hành đoàn máy bay Tornado đều thiệt mạng ngay lập tức khi tên lửa bắn trúng máy bay của họ.

Cuộc điều tra của Bộ Quốc phòng Anh về vụ việc kết luận rằng một số vấn đề đã góp phần gây ra tai nạn. Một số vấn đề này liên quan đến hệ thống Patriot và bao gồm các tiêu chí phân loại mối đe dọa, quy tắc giao chiến, học thuyết bắn, huấn luyện phi hành đoàn, quy trình nhận dạng bạn/thù (IFF) và bản chất hoạt động tự động của hệ thống. Khả năng hoạt động của hệ thống IFF trên máy bay Tornado cũng là một yếu tố góp phần, và cơ quan điều tra cũng phát hiện những vấn đề liên quan đến định tuyến máy bay và biện pháp kiểm soát không phận, cũng như mọi mệnh lệnh và chỉ thị chung.

Vụ F/A-18C Hornet của Hải quân Hoa Kỳ năm 2003

Chiếc F/A-18C do Trung úy Nathan Dennis White thuộc Phi đội Chiến đấu Cơ 195 điều khiển là một nạn nhân khác của tên lửa Patriot trong cuộc chiến ở Iraq năm 2003. Theo Bộ Chỉ huy Trung ương Hoa Kỳ, vào ngày 2/4/2003, Trung úy White đang lái một trong hai chiếc F/A-18 của Hải quân gần Karbala ở miền trung Iraq, trên đường trở về tàu sân bay USS Kitty Hawk.

Cũng giống như sự cố máy bay Tornado tháng trước, một khẩu đội tên lửa Patriot đã nhầm lẫn chiếc Hornet là tên lửa của Iraq. Thông báo được chuyển đến Trung tâm Điều phối Thông tin, chịu trách nhiệm điều phối phòng không. Trung tâm này đã nhầm lẫn xác định đường bay của máy bay phản lực Hải quân là đường bay của tên lửa.

Vài giây sau, một khẩu đội Patriot thứ hai đặt gần tiền tuyến hơn cũng phát hiện chiếc F/A-18C và nhầm nó là tên lửa của Iraq. Khẩu đội thứ hai kết luận rằng nó đang bị nhắm mục tiêu bởi tên lửa. Theo báo cáo, cả hai khẩu đội phòng không đều được giao nhiệm vụ bảo vệ Sư đoàn Bộ binh số 3 của Quân đội Hoa Kỳ, đang tiến về phía bắc gần Karbala và cách thủ đô Iraq khoảng 80 km.

Theo bản tóm tắt báo cáo về vụ việc, do các báo cáo sai lệch trùng khớp, nhân viên vận hành tại hai khẩu đội Patriot và tại trung tâm chỉ huy đã “ngày càng tin chắc rằng tất cả họ đều đang phát hiện cùng một tên lửa địch, rằng việc phát hiện của họ là chính xác, và tên lửa này là mối đe dọa trực tiếp đối với lực lượng Hoa Kỳ”.

Trung tâm chỉ huy ra lệnh phóng hai tên lửa Patriot, bắn hạ chiếc F/A-18C và khiến Trung úy White thiệt mạng. Những nhân viên liên quan không bị trừng phạt. “Đã xác định... rằng không cần thiết phải có bất kỳ biện pháp kỷ luật nào”, Đại úy Thủy quân lục chiến Kelly Frushour, người phát ngôn của Bộ Tư lệnh Trung tâm, cho biết.

Cũng là F/A-18F Super Hornet, năm 2024

Gần đây nhất, một chiếc F/A-18F thuộc Phi đội Chiến đấu Cơ 11 của Hải quân Hoa Kỳ đã tham gia vào một vụ bắn nhầm với một tàu tuần dương lớp Ticonderoga của Hải quân Hoa Kỳ tại Biển Đỏ vào ngày 22/12/2024. Chiếc F/A-18F đang quay trở lại tàu sân bay USS Harry S. Truman sau khi thực hiện nhiệm vụ tiếp nhiên liệu trong khi Nhóm tác chiến tàu sân bay đang bận rộn chống lại cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa của lực lượng Houthi trước khi xảy ra vụ việc. Thực tế, một loạt sai sót và phán đoán sai đã khiến chiếc Super Hornet bị tàu chiến nhận diện là tên lửa hành trình chống hạm của Houthi, giống như những tên lửa khác được bắn vào nhóm tác chiến.

“Sau khi hoàn thành nhiệm vụ ban đầu và trở về an toàn, một chiếc F/A-18F cất cánh lần nữa để hỗ trợ phòng không trước những máy bay không người lái tấn công một chiều (OWA) và tên lửa hành trình chống hạm (ASCM) đang hướng tới lực lượng này. Chúng đã bị bắn hạ trong khi đang tiến hành thu hồi số máy bay còn lại”, một quan chức Hoa Kỳ nói vào thời điểm đó.

Điểm chung của tất cả loạt sự cố này là sự phức tạp của chiến tranh trên không khiến nó trở thành nhiệm vụ khó lường và đầy rủi ro, đặc biệt là khi phải đưa ra quyết định trong tích tắc. Sự gia tăng nhiều mối đe dọa khác nhau, cũng như việc lực lượng Hoa Kỳ có thể phải chiến đấu cùng đồng minh sử dụng mọi loại vũ khí, học thuyết và quy trình hoạt động khác nhau, càng làm tăng thêm thách thức. Hơn nữa, mặc dù công nghệ, chẳng hạn như hệ thống IFF và liên kết dữ liệu nâng cao, nhằm mục đích giảm thiểu khả năng xảy ra sự cố “bắn nhầm đồng đội”, nhưng những hệ thống này không phải lúc nào cũng hoạt động như mong đợi, đặc biệt là trong môi trường liên minh.

Ngay cả những cuộc tập trận chiến đấu gần với thực tế cũng tiềm ẩn nguy cơ bắn nhầm đồng đội. Một ví dụ điển hình là vụ bắn rơi máy bay A-6E Intruder của Hải quân Hoa Kỳ vào ngày 4/6/1996, trong cuộc tập trận Vành đai Thái Bình Dương (RIMPAC). Chiếc máy bay tấn công này đang bay từ  tàu sân bay lớp Forrestal  USS  Independence thì bị bắn rơi nhầm bởi hệ thống vũ khí tầm gần (CIWS) Mark 15 Phalanx trên  tàu khu trục lớp  Asagiri (Yugiri) của Lực lượng Phòng vệ Hàng hải Nhật Bản (JMSDF).