Hoàn thiện các quy định của pháp luật về dữ liệu điện tử trong điều tra vụ án

Phát biểu đề dẫn hội thảo, Đại tá, GS.TS Nguyễn Trường Thọ, Phó Giám đốc Học viện ANND cho biết, Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam hiện nay đã quy định dữ liệu điện tử là một trong số các loại nguồn chứng cứ và quy định một số nguyên tắc, biện pháp thu thập dữ liệu điện tử. Đây là những vấn đề mới và hết sức quan trọng trong điều tra, nhất là trong bối cảnh tội phạm tăng cường sử dụng công nghệ cao, mạng viễn thông, mạng Internet nhằm che giấu hành vi phạm tội, đối phó với Cơ quan điều tra.

Mặc dù hoạt động thu thập dữ liệu điện tử theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã phát huy tác dụng nhất định trong việc chứng minh tội phạm nhưng thực tiễn thu thập dữ liệu điện tử phục vụ điều tra vụ án hình sự của các cơ quan tiến hành tố tụng, trong đó có Cơ quan điều tra của lực lượng CAND vẫn gặp phải một số khó khăn, còn tồn tại những hạn chế từ nhiều nguyên nhân khác nhau.

Xuất phát từ thực tiễn trên, Hội đồng lý luận Bộ Công an giao cho Học viện ANND tổ chức Hội thảo khoa học cấp hội đồng “Thu thập, bảo quản, phân tích, phục hồi dữ liệu điện tử trong điều tra các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia” nhằm làm rõ những vấn đề lý luận về dữ liệu điện tử, thống nhất nhận thức về dữ liệu điện tử trong điều tra vụ án hình sự; đánh giá thực trạng, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thu thập chứng cứ từ nguồn dữ liệu điện tử trong điều tra vụ án hình sự của lực lượng CAND; cung cấp luận cứ khoa học nhằm xây dựng, bổ sung, phát triển lý luận về dữ liệu điện tử, thu thập dữ liệu điện tử trong điều tra vụ án hình sự.

Tại hội thảo, Thượng tá Trần Thị Hoài Hương, Phó Trưởng phòng 3, Cục An ninh điều tra đã chia sẻ một số kinh nghiệm thực tiễn cũng như các khó khăn, vướng mắc trong công tác thu thập, bảo quản, phân tích, phục hồi dữ liệu điện tử trong các vụ án lợi dụng không gian mạng để thực hiện hành vi xâm phạm an ninh quốc gia. Trên cơ sở đó, Thượng tá Trần Thị Hoài Hương đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác này trong thời gian tới như: Hoàn thiện tổ chức về lực lượng an ninh điều tra trên toàn quốc; tổ chức đào tạo chuyên sâu về an ninh mạng và phòng chống tội phạm công nghệ cao cho cán bộ điều tra; hoàn thiện quy định pháp luật về thu thập dữ liệu xuyên biên giới, trong đó quy định rõ trách nhiệm của nhà cung cấp dịch vụ viễn thông và các dịch vụ xuyên biên giới... 

Trung tá Nguyễn Đức Trường, Phó Trưởng phòng 5, Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp khẳng định, việc nghiên cứu hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về chứng cứ điện tử là yêu cầu khách quan nhằm đảm bảo tương thích giữa nội luật với quy định của Công ước Hà Nội, tiếp tục khẳng định nỗ lực, cam kết của Việt Nam trong việc thúc đẩy, nâng cao vai trò là công ước nền tảng, khuôn khổ pháp lý toàn cầu nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm mạng hiệu quả và tăng cường bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong kỷ nguyên số.

Các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về chứng cứ điện tử được đại diện Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp đề xuất gồm: Nghiên cứu, bổ sung quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự nhằm chuẩn hóa thuật ngữ “chứng cứ điện tử”, bổ sung quy định phân loại rõ các nhóm dữ liệu điện tử, luật hóa cơ chế thu thập, bảo quản dữ liệu điện tử phù hợp để đảm bảo tương thích với tiêu chuẩn của Công ước Hà Nội; nghiên cứu ban hành Thông tư liên tịch giữa cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn chi tiết về trình tự, thủ tục giám định kỹ thuật số; nghiên cứu, bổ sung các tiêu chuẩn kiểm soát cao hơn đối với các biện pháp thu thập dữ liệu điện tử.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của dữ liệu điện tử, chứng cứ điện tử trong điều tra các vụ án, Đại tá, TS Lê Xuân Cường, Phó Viện trưởng Viện Khoa học hình sự đề xuất cần tăng cường mối quan hệ phối hợp giữa Viện khoa học hình sự Bộ Công an với cơ quan An ninh điều tra trong thu thập, phân tích, phục hồi dữ liệu điện tử phục vụ điều tra các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia.

Từ góc nhìn thực tiễn, đại diện một số Cục nghiệp vụ và Công an các địa phương cũng đề nghị cần sớm hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến dữ liệu điện tử trong đấu tranh phòng chống tội phạm trên không gian mạng; trang bị cho lực lượng chuyên trách các công cụ, thiết bị kỹ thuật hiện đại, đồng bộ; tăng cường phối hợp giữa lực lượng trinh sát và lực lượng điều tra trong các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia; tăng cường ký kết các thỏa thuận hợp tác quốc tế, trong đó có các đối tác tư nhân; tăng cường hợp tác quốc tế trong đào tạo, bồi dưỡng cán bộ đủ năng lực làm việc trong môi trường quốc tế…

Phát biểu tổng kết hội thảo, Đại tá, GS.TS Nguyễn Trường Thọ, Phó Giám đốc Học viện ANND đánh giá cao các ý kiến phát biểu tại hội thảo đã bàn sâu, rộng vấn đề từ nhiều phương diện, góc độ, từ đó đưa ra nhiều kiến nghị có giá trị. Phó Giám đốc Học viện ANND giao Ban tổ chức hội thảo tập trung đầy đủ các ý kiến, hoàn thiện báo cáo, cung cấp những luận cứ khoa học để tham mưu lãnh đạo Bộ Công an bổ sung, hoàn thiện các quy định của pháp luật về dữ liệu điện tử và thu thập dữ liệu điện tử, góp phần nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng, chống tội phạm trong thời gian tới.