Châu Âu xem xét Luật kiểm soát trí tuệ nhân tạo: Bước đi kịp thời và hợp lý

Phản ứng nhanh chóng của EU

Ủy ban châu Âu (EC) đã bắt đầu soạn thảo Đạo luật AI gần hai năm trước. Khi ấy, AI tạo sinh (Generative AI), thứ có thể bắt chước các sản phẩm sáng tạo của con người để tạo ra nội dung/ dữ liệu của riêng nó, không phải nội dung nổi bật trong các kế hoạch của các nhà lập pháp EU về việc điều chỉnh các công nghệ AI.

Nhưng sự ra đời của ChatGPT, một chatbot do OpenAI phát triển, được ra mắt vào mùa thu năm ngoái đã làm thay đổi lộ trình của các nhà làm luật châu Âu. ChatGPT đã trở thành ứng dụng tiêu dùng phát triển nhanh nhất trong lịch sử, đạt 100 triệu người dùng hoạt động hàng tháng chỉ trong vài tuần.

Chatbot này đã châm ngòi cho một cuộc chạy đua công nghệ giữa các tập đoàn Big Tech để tung ra những công cụ AI tạo sinh tương tự. Và sự phổ biến chóng mặt của các ứng dụng như vậy đã khiến nhiều nghị sĩ EC và hàng loạt chuyên gia công nghệ kêu gọi cần có những điều chỉnh kịp thời để kiểm soát AI.

Hồi giữa tháng 4, một nhóm các nhà nghiên cứu AI đã viết một bức thư ngỏ kêu gọi EU đưa xem xét các rủi ro có thể xảy ra từ những loại trí thông minh nhân tạo có khả năng giải quyết nhiều vấn đề hơn, liên kết được nhiều công cụ tự động hóa hơn, chẳng hạn như các robot hoặc những hệ thống giám sát sinh trắc học…

Trước đó, hồi cuối tháng 3, một nhóm các nhà nghiên cứu AI và các giám đốc điều hành công nghệ hàng đầu thế giới, bao gồm cả tỷ phú Elon Musk, cũng đã ký một bức thư ngỏ kêu gọi hoãn việc đào tạo thế hệ công cụ AI tiếp theo trong 6 tháng để dành thời gian cho các nhà quản lý thiết lập các tiêu chuẩn an toàn.

Các đề xuất đó đã nhanh chóng nhận được sự ủng hộ của các bên liên quan, dẫn tới việc EU phác thảo dự luật quản lý công nghệ AI. Ủy ban châu Âu sẽ bỏ phiếu về dự luật này vào ngày 11/5 và nếu thành công, dự luật sẽ chuyển sang giai đoạn tiếp theo, trong đó các quốc gia thành viên EU sẽ bàn thảo, bổ sung các chi tiết nhằm điều chỉnh một số khía cạnh của dự luật.

Theo báo Wall Street Journal, các quốc gia EU đặt mục tiêu hoàn tất đàm phán và thông qua phiên bản cuối cùng của dự luật vào cuối năm nay. Nếu trở thành luật, đây sẽ là bộ quy tắc toàn diện đầu tiên của thế giới nhằm điều chỉnh việc phát triển các công cụ AI.

Theo đánh giá của Reuters thì đạo luật AI vẫn có thể mất nhiều năm để chính thức có hiệu lực. Tuy nhiên, tốc độ làm việc của Ủy ban châu Âu (EC) đối với dự thảo luật này là một ví dụ hiếm hoi về sự đồng thuận ở Brussels, nơi thường bị chỉ trích vì tốc độ ra quyết định chậm chạp.

Đánh giá về những điều chỉnh rất kịp thời của EC, nghị sĩ Dragos Tudorache, một trong những người khởi thảo dự luật, nói: "Tôi thực sự ngạc nhiên về cách chúng tôi hội tụ khá dễ dàng về những gì nên có trong dự luật. Điều đó cho thấy có sự đồng thuận mạnh mẽ và sự hiểu biết chung về cách điều chỉnh công nghệ AI tại thời điểm này”.

Quản chứ không cấm

Theo đề xuất, các công cụ AI sẽ được phân loại theo mức độ rủi ro mà chúng tạo ra: từ tối thiểu đến cần phải hạn chế rồi đến nguy cơ cao và cuối cùng là không thể chấp nhận được. Các lĩnh vực được nhắm đến bao gồm giám sát sinh trắc học, truyền bá thông tin sai lệch hoặc ngôn ngữ phân biệt đối xử.

Dù các công cụ có rủi ro cao sẽ không bị cấm nhưng những người sử dụng chúng sẽ cần phải có tính minh bạch cao trong hoạt động của mình. Các công ty triển khai các công cụ AI tạo sinh, chẳng hạn như ChatGPT hoặc trình tạo hình ảnh Midjourney, cũng sẽ phải tiết lộ bất kỳ tài liệu có bản quyền nào được sử dụng để phát triển hệ thống của họ.

Theo Reuters, điều khoản này là một bổ sung muộn được đưa ra trong vòng hai tuần qua. Một số nghị sĩ châu Âu ban đầu đề xuất cấm hoàn toàn các tài liệu có bản quyền được sử dụng để đào tạo các mô hình AI tạo sinh, nhưng điều này đã bị bác bỏ và thay vào đó là yêu cầu về tính minh bạch trong hoạt động. 

Phát biểu với Reuters, nghị sĩ Svenja Hahn giải thích, bên cạnh mục tiêu kiểm soát những rủi ro thì EC vẫn phải đảm bảo việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, không ngăn cản tự do sáng tạo và phát triển kinh tế. "Vượt qua những ý kiến cực đoan về giám sát và mong muốn kiểm soát quá mức, nghị viện đã tìm thấy một thỏa hiệp vững chắc để điều chỉnh AI một cách tương xứng, bảo vệ quyền của công dân, cũng như thúc đẩy đổi mới và thúc đẩy nền kinh tế", bà Svenja Hahn nói với Reuters.

Trong khi đó, nhà phân tích Fred Havemeyer của Tập đoàn tài chính Macquarie cho biết đề xuất của EU là "khéo léo" thay vì cách tiếp cận "cấm trước rồi đặt câu hỏi sau" như một số trường hợp trước đây. Trong thời gian tới, EC sẽ bổ sung vào dự luật những yêu cầu đòi hỏi các nhà phát triển AI tạo sinh phải thiết kế cho các công cụ này những biện pháp bảo vệ thích hợp để nó không tạo ra nội dung vi phạm luật của EU.

Những nội dung bất hợp pháp như vậy có thể bao gồm khiêu dâm trẻ em hoặc, ở một số quốc gia EU là nội dung phủ nhận nạn diệt chủng. Các nhà phát triển mô hình AI tạo sinh sẽ phải xuất bản một “bản tóm tắt đầy đủ chi tiết” về các tài liệu bản quyền mà họ đã sử dụng như một phần trong quá trình sáng tạo của mình.

Các mô hình AI tạo sinh mới nhất được đào tạo để tạo nội dung của riêng chúng - chẳng hạn như kịch bản, hình ảnh hoặc bài hát - bằng cách nhập hàng tỷ văn bản, hình ảnh, video hoặc clip nhạc hiện có. Khả năng tổng hợp khối lượng lớn các sản phẩm sáng tạo và sau đó tạo ra các bản sao hệt như bản gốc của các công cụ AI đã khiến nhiều cá nhân và tổ chức làm công việc sáng tạo nội dung lo ngại.

Giờ đây, những điều khoản mới của đạo luật AI có thể tạo động lực cho những người làm công việc sáng tạo xác định mức độ mà nội dung của họ đã bị sử dụng để đào tạo các công cụ AI tạo sinh, và cách họ có thể được đền bù. Các nhà xuất bản lớn thời gian qua cũng đã kêu gọi các biện pháp bảo vệ như vậy để đảm bảo rằng họ được trả tiền cho tài liệu được sử dụng bởi AI.

Tầm nhìn tiên phong

Theo Wall Street Journal, việc EC xem xét dự thảo luật quản lý công nghệ AI cho thấy, châu Âu đang đi đầu trong nỗ lực kiểm soát các công ty công nghệ và xây dựng các quy định nhằm giải quyết bối cảnh công nghệ đang thay đổi nhanh chóng của thế giới.

Điều này rất quan trọng vì các quy tắc được đưa ra tại Brussels thường được áp dụng trên toàn thế giới, đôi khi bằng cách thiết lập các tiền lệ pháp lý, được các quốc gia khác áp dụng. Và các công ty công nghệ lớn thường điều chỉnh thông lệ toàn cầu của họ theo những quy tắc của EU để đảm bảo không hoạt động quá khác biệt giữa các thị trường.

Thời gian qua, đã có những phản ứng đơn lẻ ở một số quốc gia nhằm kiểm soát những rủi ro từ sự bùng nổ của công nghệ AI tạo sinh. Chẳng hạn như Italy hồi cuối tháng 3 đã tạm thời cấm ChatGPT sau khi cơ quan bảo vệ dữ liệu của nước này cho rằng OpenAI, công ty phát triển ChatGPT, đã thu thập bất hợp pháp dữ liệu cá nhân từ người dùng và không có hệ thống xác minh độ tuổi để ngăn trẻ vị thành niên tiếp xúc với tài liệu bất hợp pháp.

Dù lệnh cấm của Italy sau đó đã được rút lại song nó vẫn là một dấu hiệu cho thấy những thách thức chính sách lớn đang đặt ra đối với các nhà quản lý trong bối cảnh bùng nổ những ứng dụng AI tiên tiến. Việc những ứng dụng này có khả năng soạn thảo các bài luận, tham gia vào các cuộc trò chuyện giống con người và thực hiện các nhiệm vụ phức tạp hơn như viết mã máy tính, đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự lan truyền thông tin sai lệch, nguy cơ mất việc làm của nhiều người và những rủi ro lớn đối với xã hội.

Trong bối cảnh đó, những bước đi khẩn trương của EC trong việc xem xét dự luật quản lý AI có thể tạo động lực và tiền đề để nhiều nước và nhiều cộng đồng quốc gia nhanh chóng hành động theo. Một ví dụ là Trung Quốc. Cơ quan quản lý không gian mạng Trung Quốc (CAC) hồi đầu tháng 4 cũng công bố dự thảo “Biện pháp quản lý đối với Dịch vụ trí tuệ nhân tạo sáng tạo”. Một trong những nội dung quan trọng của dự thảo này là yêu cầu các công ty phát triển AI gửi đánh giá an ninh tới chính quyền trước khi họ tung ra các sản phẩm/ dịch vụ của mình cho công chúng.

CAC cho biết Trung Quốc hỗ trợ đổi mới và ứng dụng AI, đồng thời khuyến khích sử dụng phần mềm, công cụ, tài nguyên dữ liệu an toàn và đáng tin cậy, nhưng nội dung do AI tạo sinh tạo ra phải phù hợp với các giá trị xã hội chủ nghĩa cốt lõi của đất nước. Các nhà cung cấp sẽ chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của dữ liệu được sử dụng để đào tạo các sản phẩm AI.