Cơn phản tỉnh của những “người đồng điệu”

Từ “đồng điệu” đến va chạm lợi ích

Trong nhiều năm, sự trỗi dậy của các đảng dân túy và cực hữu ở châu Âu song hành với sự xuất hiện của ông Donald Trump trên chính trường Mỹ. Khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết”, sự hoài nghi với các thể chế đa phương, thái độ cứng rắn về thương mại và nhập cư đã tạo ra cảm giác đồng điệu hiếm có giữa một bộ phận chính trị gia Mỹ với các phong trào dân túy tại châu Âu. Với họ, Washington dưới thời ông Trump không còn là biểu tượng của trật tự tự do truyền thống, mà trở thành nguồn cảm hứng cho một cuộc “nổi dậy chính trị” xuyên Đại Tây Dương.

Tuy nhiên, khi những mục tiêu chiến lược của Washington tại khu vực Bắc Cực và các chính sách thương mại của Mỹ bắt đầu trực tiếp tác động đến lợi ích chiến lược và kinh tế của châu Âu, sự đồng điệu ấy nhanh chóng bộc lộ những giới hạn. Đối với các đảng phái vốn xây dựng cương lĩnh dựa trên sự tự tôn dân tộc và quyền tự quyết, việc giữ im lặng trước những động thái cứng rắn từ bên ngoài là một điều không thể. Vì thế, đã có những phản ứng, dù không mang màu sắc đối đầu gay gắt, nhưng đủ để cho thấy một sự chuyển động quan trọng trong lập trường chính trị của những đảng này.

Tại Anh, lãnh đạo đảng Cải cách Anh (Reform UK) Nigel Farage - người từng nhiều lần ca ngợi phong trào MAGA - cho biết dù ông “đồng ý về mặt chiến lược” với ông Trump trong việc Mỹ tiếp quản Greenland nhưng cũng cần lắng nghe ý kiến của người dân nơi đây. “Các bạn phải tôn trọng quyền và quan điểm của người dân Greenland, bởi vì đó chính là ý nghĩa của quyền tự quyết dân tộc, và đó là một phần quan trọng”, ông Farage phát biểu trong một tham luận tại Diễn đàn Kinh tế thế giới Davos hôm 21/1.

Jordan Bardella - chủ tịch đảng cực hữu Tập hợp Quốc gia Pháp kiêm nghị sĩ Nghị viện châu Âu gần đây cũng giữ khoảng cách sau khi từng hết lời ca ngợi quan điểm dân tộc chủ nghĩa của ông Trump. Trong bài phát biểu năm mới, ông Bardella chỉ trích sự can thiệp quân sự của Mỹ vào Venezuela nhằm bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro và đến hôm 20/1, ông lại lên tiếng phản đối tham vọng Greenland của Mỹ. “Việc chúng ta bị khuất phục, đó sẽ là một sai lầm lịch sử”, ông Bardella nhấn mạnh, đồng thời cũng hối thúc EU sử dụng các “vũ khí kinh tế” mạnh nhất để đáp trả áp lực thương mại từ phía Mỹ.

Một đồng minh khác của ông Donald Trump, Thủ tướng Ý Giorgia Meloni, cũng bày tỏ quan điểm tương tự ông Bardella. Trong một cuộc phỏng vấn trên kênh truyền hình Rai hôm 21/1, bà Meloni cho biết đã nói rõ với Tổng thống Trump qua điện đàm rằng lời đe dọa áp mức thuế quan lên tới 25% của ông đối với những nước phản đối ý tưởng Mỹ tiếp quản Greenland là “một sai lầm”.

Tình thế lưỡng nan và những bước đi trên dây

Có thể thấy, các chính khách vốn từng nhiệt thành ủng hộ phong trào MAGA (Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại) giờ đây nhận ra rằng, thứ mà họ đang đối mặt không phải những tranh chấp chính sách đơn thuần, mà là một cuộc khủng hoảng về bản sắc. Một mặt, các chính trị gia này cần sự ủng hộ của Washington để thách thức giới tinh hoa truyền thống tại Brussels; mặt khác, họ không thể né tránh khi lợi ích quốc gia bị đe dọa.

Ông Jeremy Shapiro, Giám đốc văn phòng Washington của Hội đồng Quan hệ đối ngoại châu Âu, đã chỉ ra một sự thực cốt lõi: Các đảng phái này được hình thành từ sự phản kháng đối với sự áp đặt. Họ là những đảng “chủ quyền”, tức là luôn cảnh giác cao độ với bất kỳ hình thức thống trị hoặc áp đặt nào từ bên ngoài. Do đó, một khi chính sách từ Washington chuyển từ hỗ trợ sang ép buộc, sự va chạm là điều không thể tránh khỏi.

Nhưng điều đáng chú ý là phản ứng của các đảng cực hữu châu Âu hiện tại là một phổ thái độ khá rộng, từ chỉ trích trực diện cho tới những lời lẽ được “hiệu chỉnh” cẩn trọng nhằm tránh biến bất đồng chính sách thành xung đột chính trị.

Trường hợp của đảng Sự lựa chọn vì nước Đức (AfD) có thể xem như ví dụ điển hình của cách phản ứng kiểu “đi trên dây” đó. Đây là đảng nhận được sự ủng hộ công khai mạnh mẽ nhất từ các nhân vật trong chính quyền Mỹ, từ Phó tổng thống JD Vance, Ngoại trưởng Marco Rubio cho tới cựu cố vấn Elon Musk. Sự hậu thuẫn ấy từng giúp AfD mở rộng tầm ảnh hưởng và phá vỡ thế cô lập chính trị trong nước.

Chính vì vậy, khi các chính sách của Mỹ bắt đầu đe dọa trực tiếp tới lợi ích kinh tế và an ninh của Đức - từ nguy cơ áp thuế cho đến tranh chấp liên quan tới Greenland - ban lãnh đạo AfD buộc phải điều chỉnh giọng điệu. Đồng chủ tịch đảng này, bà Alice Weidel lên tiếng phản đối các động thái bị coi là gây bất ổn, song đồng thời nhấn mạnh rằng việc bảo vệ lợi ích Đức không nên được “đóng khung như sự chỉ trích nước Mỹ”. Phát biểu của nghị sĩ AfD, ông Gerold Otten tại Washington tuần trước càng cho thấy rõ sự thận trọng: “Đây là một tình huống tinh tế. AfD bảo vệ lợi ích của Đức, nhưng không muốn biến điều đó thành một cuộc công kích đối tác”.

Sự dè dặt này phản ánh một rủi ro chiến lược. Đẩy phản ứng đi quá xa có thể khiến các đảng cực hữu mất đi sự ủng hộ từ Washington - nguồn lực chính trị và biểu tượng quan trọng. Nhưng nếu tỏ ra quá mềm mỏng, họ lại đối diện nguy cơ bị cử tri trong nước coi là không đủ cứng rắn trước các thách thức từ bên ngoài.

Các khảo sát dư luận gần đây cho thấy cán cân đang nghiêng về phía áp lực trong nước. Theo dữ liệu của công ty thăm dò dư luận Forsa sau tranh cãi về Greenland, 71% cử tri Đức coi Mỹ là “đối thủ” hơn là “đối tác”, và lần đầu tiên đa số cử tri ủng hộ AfD cũng chia sẻ quan điểm này. Dữ liệu ấy buộc các đảng dân túy phải tính toán lại: thái độ với Mỹ giờ đây không chỉ là vấn đề đối ngoại, mà đã trở thành biến số trong cạnh tranh chính trị nội bộ.

Thách thức với chủ nghĩa dân túy châu Âu

Từ góc nhìn rộng hơn, tình thế khó xử của các đảng cực hữu lúc này có thể tạo ra những hệ quả sâu rộng đối với cục diện chính trị tại châu Âu.

Trước hết, nó làm suy yếu hình ảnh về một “mặt trận dân túy thống nhất” mà nhiều người từng lo ngại. Thay vào đó, sự phân mảnh trong phản ứng cho thấy các đảng cực hữu vẫn bị chi phối mạnh mẽ bởi bối cảnh quốc gia, hơn là một chương trình nghị sự chung.

Mặt khác, các tranh cãi liên quan tới Greenland, thương mại và an ninh lại vô tình mở ra cơ hội cho các lực lượng hoài nghi châu Âu. Một số chính trị gia, chẳng hạn như Thủ tướng Slovakia Robert Fico, đã tận dụng căng thẳng để đổ lỗi cho EU về việc “không đủ năng lực bảo vệ lợi ích cốt lõi của lục địa”. Lập luận này, dù gây tranh cãi, có thể tiếp thêm nhiên liệu cho các phong trào chống Brussels trong bối cảnh cử tri ngày càng nhạy cảm với các vấn đề chủ quyền và kinh tế.

Tuy nhiên, cũng có một nghịch lý khác: nếu các chính sách từ bên ngoài bị nhìn nhận là gây áp lực quá mức, chúng có thể thúc đẩy sự đoàn kết nội khối mạnh mẽ hơn. Việc một số quốc gia châu Âu điều động lực lượng tới Greenland, theo phân tích của các nhà ngoại giao, phản ánh nỗ lực khẳng định vai trò an ninh tập thể. Trong kịch bản này, các đảng cực hữu sẽ phải đối mặt với một không gian chính trị phức tạp hơn, nơi thông điệp “chủ quyền đơn lẻ” khó thuyết phục cử tri hơn trước.

Ở tầng sâu hơn, “bài toán Trump” đặt ra một câu hỏi chiến lược cho các đảng dân túy và cực hữu châu Âu: liệu họ có thể duy trì bản sắc chính trị của mình trong một môi trường quốc tế nơi các lợi ích quốc gia ngày càng va chạm, hay sẽ buộc phải tái định nghĩa chủ nghĩa dân tộc theo hướng thực dụng hơn?

Ông Jeremy Shapiro, Giám đốc văn phòng Washington của Hội đồng Quan hệ đối ngoại châu Âu (ECFR), nhận định, những đảng này “không thích bị chi phối bởi bất kỳ ai”, kể cả những đối tác từng được coi là đồng minh. Nhưng chính sự nhấn mạnh tuyệt đối vào chủ quyền ấy cũng khiến họ khó xây dựng các liên minh bền vững. Trong một thế giới đa cực, nơi các chính sách lớn thường được định hình thông qua thỏa hiệp và hợp tác, chủ nghĩa dân tộc cứng rắn có thể trở thành con dao hai lưỡi.

Kết cục của tình thế hiện nay vẫn chưa ngã ngũ. Nhưng có một điều rõ ràng: va chạm chính sách từ Washington đã buộc các đảng cực hữu châu Âu phải bước ra khỏi vùng an toàn của những khẩu hiệu quen thuộc. Và nếu Mỹ tiếp tục duy trì cách tiếp cận đơn phương trong các vấn đề thuế quan và lãnh thổ, họ sẽ vô tình đẩy các đồng minh tiềm năng nhất của mình vào thế tiến thoái lưỡng nan. Thay vì tiếp tục nhận được sự ủng hộ và hỗ trợ từ Mỹ, cánh hữu châu Âu lại buộc phải lựa chọn giữa việc trở thành “vệ tinh” của Washington hay thể hiện vai trò người bảo vệ chủ quyền thực thụ - dù điều đó có nghĩa là phải đối đầu với “người bạn lớn” mà họ từng ngưỡng mộ.