UAV cáp quang trên chiến trường Ukraine: Công nghệ thích ứng với thực tế

Từ UAV truyền thống tới UAV cáp quang

UAV được ứng dụng rộng rãi trên chiến trường Ukraine từ những ngày đầu đã trở thành điểm đáng chú ý nhất của cuộc xung đột này. Ukraine là bên đã ứng dụng UAV trong tác chiến vào giai đoạn đầu hơn nhờ sự giúp đỡ công nghệ của phương Tây. Với ưu thế nhỏ, gọn, cơ động, giá thành rẻ lại có thể tấn công bất ngờ, UAV đã làm thay đổi đáng kể hình thái tác chiến trên chiến trường khi loại bỏ nhiều vũ khí hạng nặng của Nga giúp cho quân đội Ukraine vốn bị đánh giá yếu hơn giành được nhiều ưu thế trên chiến trường.

Quân đội Nga sau đó cũng  đã sử dụng những chiếc UAV được sản xuất hàng loạt của mình rộng rãi hơn để tận dụng lợi thế mà nó đem lại. Xung đột ở Ukraine vì thế được xem là cuộc chiến của UAV. Tuy nhiên, khi UAV trở nên phổ biến trên chiến trường cũng là lúc người ta tìm ra các biện pháp ngăn chặn nó.

Một trong những biện pháp hiệu quả nhất để ngăn chặn UAV là sự phát triển của các hệ thống tác chiến điện tử (EW) có khả năng gây nhiễu tín hiệu điều khiển trong một khoảng không gian nhất định. Điều này đã khiến UAV truyền thống đánh mất ưu thế cũng như hiệu quả hoạt động. Nhưng điều đó không ngăn cản các kỹ thuật gia quân sự tiến hành cải tiến vũ khí của mình, đó là thời điểm UAV cáp quang ra đời.

Theo các báo cáo từ chiến trường, quân đội Ukraine lần đầu tiên xác nhận quân đội Nga sử dụng UAV cáp quang vào tháng 3/2024. Vài tháng sau, vũ khí mới của Nga được sử dụng rộng rãi hơn. Mặc dù cũng là UAV, nhưng UAV cáp quang của Nga hoàn toàn miễn nhiễm trước các hệ thống gây nhiễu, và tác chiến điện tử của đối phương.

Sự hiệu quả của thứ vũ khí mới đã đem đến ưu thế trên chiến trường cho quân đội Nga và lập tức Ukraine phải tìm cách đáp trả. Ngày 21/12/2024, thông báo chính thức trên trang chủ của Bộ Tổng tham mưu quân đội Ukraine cho biết: “Dòng sản phẩm UAV cảm tử sử dụng cáp quang thuộc dự án Black Widow Web 10. Thiết bị này có thể di chuyển hơn 5 km và mang theo khoảng 2 kg tải trọng. Các nhà phát triển dự án đã nhận được mã NATO không chỉ cho mẫu này mà cho cả một loạt giải pháp UAV”. Điều đó có nghĩa là Ukraine cũng đã sẵn sàng đưa những chiếc UAV thế hệ mới của mình ra chiến trường.

Sự khác biệt giữa UAV cáp quang và UAV truyền thống

UAV truyền thống thường sử dụng sóng vô tuyến để truyền tải dữ liệu và điều khiển. Mặc dù phương thức này cho phép UAV hoạt động linh hoạt trong phạm vi rộng, nhưng nó cũng dễ bị ảnh hưởng bởi các hệ thống EW của đối phương, dẫn đến nguy cơ bị gây nhiễu hoặc mất kiểm soát. Ngược lại, UAV cáp quang được kết nối với bộ điều khiển thông qua sợi cáp quang siêu nhẹ cho phép truyền tải dữ liệu và tín hiệu điều khiển dưới dạng xung ánh sáng. Phương thức này mang lại nhiều ưu điểm.

Đầu tiên là khả năng chống nhiễu cao. Do không phát ra tín hiệu điện từ, UAV cáp quang hầu như "vô hình" trước các hệ thống EW, giảm thiểu nguy cơ bị phát hiện và gây nhiễu. Kết nối bằng cáp quang ổn định hơn nên hệ thống cho phép truyền tải dữ liệu với tốc độ cao, độ trễ thấp, đảm bảo thông tin từ UAV  được truyền về cũng như tín hiệu điều khiển được cập nhập một cách chính xác và kịp thời hơn. Việc sử dụng cáp quang còn giúp giảm thiểu nguy cơ bị đánh chặn hoặc xâm nhập hệ thống, đảm bảo an toàn cho dữ liệu quan trọng.

Tuy nhiên, UAV cáp quang cũng có những hạn chế nhất định. Việc kéo theo sợi cáp quang có thể làm tăng trọng lượng và giới hạn phạm vi hoạt động của UAV. Việc sử dụng cáp quang làm tăng trọng lượng UAV, giảm khả năng mang thuốc nổ và ảnh hưởng đến hiệu quả tấn công. Để khắc phục, cần phát triển UAV lớn hơn với khung máy bay và pin mạnh mẽ hơn, điều này làm tăng chi phí và phức tạp trong sản xuất. Ngoài ra, sợi cáp có thể bị hư hỏng trong quá trình tác chiến, ảnh hưởng đến hiệu suất và độ tin cậy của thiết bị.

Nhìn chung, việc áp dụng UAV cáp quang đã mang lại lợi thế chiến thuật trong việc trinh sát, theo dõi mục tiêu, nâng cao hiệu quả cho các đợt tấn công bằng vũ khí chính xác. Trong hình thái chiến trường đan xen như “da báo” giữa hai phe, hoặc tác chiến đô thị phổ biến hiện nay, việc triển khai UAV cáp quang sẽ mang lại ưu thế lớn nhờ góc nhìn trên không rõ nét mà nó có được. Chính vì vậy, UAV cáp quang đang trở thành vũ khí mới hữu dụng trên chiến trường.

Hữu dụng trên thực tế

Trong môi trường chiến tranh hiện đại, đặc biệt là tại Ukraine, các hệ thống EW được triển khai rộng rãi, tạo ra thách thức lớn cho việc sử dụng UAV truyền thống. Khả năng gây nhiễu và phá vỡ tín hiệu của đối phương khiến việc điều khiển và thu thập thông tin từ UAV trở nên khó khăn. UAV cáp quang, với khả năng chống nhiễu ưu việt, đã trở thành giải pháp hiệu quả trong bối cảnh này. Việc không phát ra tín hiệu điện từ giúp chúng tránh được sự phát hiện và can thiệp từ các hệ thống EW của đối phương. Điều này đặc biệt quan trọng trong các nhiệm vụ trinh sát, giám sát và tấn công chính xác, nơi mà sự bí mật và độ tin cậy của thông tin đóng vai trò quyết định.

Đại tá Vitalii Dobrianskyi, người đứng đầu bộ phận Hoạt động Đổi mới của quân đội Ukraine, nhấn mạnh “phát triển UAV cáp quang giúp vượt qua các hệ thống tác chiến điện tử của đối phương” và còn “mở ra hướng phát triển mới trong lĩnh vực công nghệ robot và không người lái”.

Quân đội Nga đã triển khai UAV cáp quang rộng rãi trên chiến trường. Trong cuộc phản công tại vùng Kursk từ đầu năm 2025 tới nay, UAV cáp quang được xác nhận sử dụng rất hiệu quả để đánh bật các ổ kháng cự của quân đội Ukraine. Theo chuyên gia Samuel Bendett từ tổ chức nghiên cứu CNA tại Washington, Nga đang có các dây cáp quang có thể kéo dài đến khoảng 10 km và họ hiện sử dụng ít nhất ba loại UAV cáp quang khác nhau, chủ yếu là UAV góc nhìn thứ nhất (FPV) và UAV 4 cánh quạt. Những UAV này được tối ưu hóa cho các nhiệm vụ cảm tử, phá hủy vũ khí hoặc hệ thống của Ukraine trước khi các UAV thông thường tham gia tấn công.

Trung tá Yevgeny Tkachenko, người đứng đầu Cục Hệ thống không người lái trên không thuộc Bộ Quốc phòng Ukraine, trong một bài phỏng vẫn báo chí hồi tháng 1/2025 thừa nhận “Nga đang tiến xa hơn với việc sử dụng UAV cáp quang” và ông tin rằng “san bằng lợi thế này là cực kỳ cần thiết”.

Xu hướng tương lai

Các chuyên gia dự đoán UAV cáp quang sẽ trở nên phổ biến hơn trong năm 2025, vì công nghệ này là bước tiến tự nhiên của UAV theo thực tế chiến trường. Chuyên gia về thiết bị bay không người lái tại Anh, ông Steve Wright nhấn mạnh: “Việc triển khai cáp quang không phải là yếu tố thay đổi cục diện, nhưng chắc chắn là một bước tiến trong cuộc đấu tranh tàn khốc không hồi kết trên chiến trường”.

Những cải tiến từ UAV thường lên UAV cáp quang cũng giúp các chuyên gia quân sự đưa ra được những dự đoán cho xu hướng sử dụng vũ khí trong thời gian tới. Theo đó, những vũ khí tương lai sẽ được cải tiến để thích ứng chiến trường hiện đại bằng cách  thiết kế theo mô-đun, để dễ dàng thay đổi nhiệm vụ và nâng cấp công nghệ để phù hợp với các yêu cầu mới của chiến trường, nhằm tăng cường tính linh hoạt và khả năng ứng phó với nhiều mối đe dọa khác nhau. Trong bối cảnh tác chiến điện tử ngày càng phổ biến, việc tích hợp các giải pháp bảo mật thông tin và phòng thủ điện tử sẽ trở thành một tiêu chí thiết yếu. Các vũ khí và hệ thống phòng thủ này cũng sẽ được tích hợp và phối hợp chặt chẽ giữa các phương thức tác chiến khác nhau tạo thành một hệ thống chiến đấu đa miền, giúp tối ưu hóa khả năng triển khai.

Tóm lại, xu hướng phát triển của UAV cáp quang và các loại vũ khí tương lai sẽ tập trung vào việc tích hợp công nghệ cao (như AI, tự động hóa, thông tin tốc độ cao) nhằm tăng cường hiệu quả giám sát, tấn công và phòng thủ. Sự liên kết chặt chẽ giữa các hệ thống vũ khí và khả năng tự chủ sẽ giúp các lực lượng nhanh chóng thích ứng và phản ứng trước những thay đổi nhanh chóng của chiến trường hiện đại.