Hậu duệ Ama Kông hiến bộ đồ nghề bắt voi cho Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Nước mắt "Vua Voi"

Tháng 6/1992, khi ban hành Quyết định 301/TCLĐ thành lập Vườn Quốc gia Yok Đôn, lãnh đạo Bộ Lâm nghiệp lúc bấy giờ không hình dung tới sự ra đời của văn bản này đồng nghĩa với việc khai tử nghề săn bắt voi rừng của đồng bào các dân tộc huyện Buôn Đôn.

Từng là vùng đất sầm uất, nơi văn hóa các tộc người thuộc nhiều nước Đông Dương giao thoa, hòa hợp một cách khít khao sâu sắc, Buôn Đôn suốt nhiều thập niên luôn là điểm hẹn quen thuộc của các cuộc trao đổi, mua bán voi.

Vậy nên, không có gì lạ khi ai nấy đều  gọi Y Thu K'Nul - người đàn ông mạnh mẽ gân guốc mang cái tên M'Nông nhưng sinh ra ở Lào, từ thời trai trẻ đã trở thành thủ lĩnh của nhóm thợ bắt voi giỏi nghề nhất đầu tiên ở Buôn Đôn là Vua voi Khun Ju Nốp. Với câu chuyện truyền miệng danh xưng này là do Vua Thái ban tặng người đã hiến cho mình một con bạch tượng quý giá bắt được từ rừng già Yok Đôn, trong vòng đời dài tới 110 năm (1828-1938) của mình, Y Thu-Khun Ju Nốp đã đóng góp không nhỏ vào việc biến vùng đất nóng khô cuối dãy Trường Sơn, đoạn giáp biên giới phía tây thành Xứ Voi của cả khu vực.

Kế thừa gia sản và cả 2 cô con gái của bố vợ Y Thu- Khun Ju Nốp, chàng trai đào hoa nổi tiếng khắp vùng Y Prung Êban - tên thường gọi là Ama Kông (1910-2012) còn tạo dựng nên một sự nghiệp lừng lẫy hơn nữa, vừa về tài săn bắt voi - với số voi đã bắt 298 con (không ai kiểm chứng được!), vừa về tài làm thuốc chữa "bệnh khó nói" và vô số mối tình nồng cháy. Vào tuổi 99, ông đã ra nhà cộng đồng buôn để làm thủ tục… ly hôn với cô vợ tư kém ông chỉ có… 58 xuân xanh, rồi nhường căn nhà sàn cuối cùng trong cuộc đời nhiều lần nhường nhà cho vợ cũ của mình, để khăn gói sang nhà vợ chồng cậu con trai hiếu thảo thứ 11 - y sĩ Khăm Phết Lào, sống đoạn đời còn lại cho tới trước ngày tròn sinh nhật thứ 103.

Ama Kông giới thiệu bộ đồ nghề săn voi khi còn sống .

Thương ông bố hiền hậu, đa tình cả đời gắn bó với voi, thế nhưng buồn là mang danh Vua Voi mà về già không còn con voi nào để cưỡi, để chăm, Khăm Phết Lào đã xây trước và sau ngôi nhà nhỏ ở buôn Ko Tam xã Ea Tu những cụm tiểu cảnh có những con voi giả đắp bằng ximăng thấp thoáng sau non bộ, hoa lá, để chiều chiều bố bắc ghế ra sân ngồi ngắm chơi. 

Thường đến nhà nghe Ama Kông kể chuyện săn voi, làm thuốc, hay nghe ông cười giòn giã, sảng khoái nhưng cũng đã vài lần tôi bắt gặp ông len lén chùi nước mắt vì càng nhìn mấy con voi ximăng, ông lại càng nhớ quay quắt những cuộc bắt voi long trời lở đất giữa đại ngàn hùng vĩ. Tài sản quý giá nhất sau cùng mà ông từng dặn dò Khăm Phết Lào phải gìn giữ, chính là bộ đồ nghề săn bắt voi. “Để có cái mà kể cho con cháu nghe về nghề truyền thống của dân tộc mình!" - ông trăn trối.      

Quyết định bất ngờ của người thừa kế

Chiều đông lạnh buốt cuối năm 2013, tôi nhận một cú điện thoại hối hả của con trai Vua voi Ama Kông: “Khăm Phết mới có ý tưởng này hay lắm, muốn gặp chị ngay để bàn việc!".

Vốn tính đặc biệt hào phóng, thương người, Khăm Phết từng gọi tôi rất nhiều lần để "bàn việc", toàn là các kế hoạch từ thiện. Khi thì để trao học bổng cho học sinh nghèo, khi giúp kẻ đau ốm hoạn nạn, khi để tặng nhà cho người màn trời chiếu đất. Nhiều khi là những sáng kiến rất lạ lùng: “Từ trước tới giờ Khăm Phết thấy toàn là người Kinh tặng nhà cho đồng bào dân tộc. Bây giờ Khăm Phết muốn làm ngược lại, mình tặng nhà cho người Kinh đi, ngay trong xã này có vợ chồng kia tội nghiệp lắm…".

Cứ thế, tiền bán những thang thuốc thương hiệu Ama Kông kiếm được bao nhiêu, anh đều chia sẻ cho những phận đời thiếu may mắn. Vì vậy, vào căn nhà cấp bốn tuềnh toàng của Khăm Phết, khách dễ choáng ngợp trước các bức vách treo đầy các bằng chứng nhận làm từ thiện trong tỉnh, ngoài tỉnh, sang tận bên Lào, bên Thái...

Ông Khăm Phết Lào trao tặng dụng cụ săn bắt voi cho giám đốc bảo tàng dân tộc học. Ảnh: Nguyễn Quyền.

Gặp nhau, Khăm Phết nói liền: "Hôm trước ra Hà Nội, được tới tham quan Bảo tàng Dân tộc học. Họ làm đẹp lắm, hay lắm. Từng hiện vật văn hóa đều được họ trưng bày rất trang trọng cho quan khách và nhân dân đến xem. Khăm Phết nghĩ kỹ rồi. Bộ đồ nghề bắt voi này để ở nhà mình thì chỉ có đồng bào mình biết thôi, ra ngoài kia có cả 54 dân tộc, rồi quan khách trong ngoài nước cùng biết. Khăm Phết muốn hiến tặng bảo vật gia truyền này cho bảo tàng, để nhiều người cùng biết tới bản sắc văn hóa Tây Nguyên mình. Nhờ chị giúp làm cầu nối, được không?".

Nghe tôi chuyển lời, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học PGs-Ts Nguyễn Văn Huy vô cùng xúc động, lập tức ông báo với PGs-Ts Giám đốc Võ Quang Trọng. Đang trên đường về quê, Giám đốc Trọng mừng rỡ, ông điện lại và email bay đi bay về sau đó đã khớp nối một kế hoạch trao - nhận nghiêm túc. Tin lành lan nhanh ngay những ngày đầu xuân mới khiến cán bộ, nhân viên Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam "ăn tết ngon và vui hẳn lên" - Ts Trọng chia sẻ. 

Tôn vinh giá trị văn hóa các dân tộc

Ngày 14/2/2014, đích thân Giám đốc Bảo tàng Võ Quang Trọng bay vào Buôn Ma Thuột cùng 2 cộng sự thân tín từng có nhiều năm được phân công vào Đắk Lắk nghiên cứu, hỗ trợ cho hoạt động ngành Bảo tàng địa phương, là PGs-Ts Nguyễn Duy Thiệu và Ts Võ Thị Thường vừa từ Pháp về, để cùng "cầu nối" và thầy thuốc Khăm Phết Lào đại diện gia tộc Ama Kông trao đổi về bộ hiện vật, đồng thời bàn bạc chuẩn bị các thủ tục, nghi thức trao tặng vào sáng ngày 15/2.

Lắng nghe câu chuyện về lịch sử gia tộc, ngắm nghía từng chiếc trong bộ hiện vật gồm nhiều vật dụng lớn nhỏ, hầu hết được đan kết, chế tác bằng các chất liệu tự nhiên như cây, gỗ, sừng trâu, da trâu, mây tre, dây rừng, sáp ong… bền bỉ, lên nước đen bóng sau bao cuộc chinh chiến và hàng trăm năm gìn giữ trân quý, các chuyên gia bảo tàng không khỏi xúc động.

Sáng ngày 15/2, nhiều quan khách và hàng chục phóng viên báo đài trung ương, địa phương thường trú trên địa bàn tỉnh đã về xã Ea Tu dự lễ hiến tặng hiện vật diễn ra giản dị mà nghiêm cẩn ngay trong khuôn viên vườn nhà thầy thuốc Khăm Phết Lào.

Theo dõi trọn vẹn buổi lễ, ông Trần Việt Hùng Phó ban Thường trực Ban Chỉ đạo Tây Nguyên cảm động phát biểu: “Tôi nghĩ rằng đây không chỉ là một sự kiện đặc biệt đối với gia tộc Ama Kông, xã Ea Tu, hay tỉnh Đắk Lắk và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, mà hơn thế nữa, nó còn là một sự kiện văn hóa lớn trên Tây Nguyên trong năm mới này, đánh dấu chính đồng bào đã ý thức vô cùng sâu sắc trong việc giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của mình ra khỏi khuôn khổ vùng miền, hội nhập vào thế giới. Đây là món quà khởi đầu đầy ý nghĩa, để sau đó Bảo tàng Dân tộc học nghĩ đến việc phát động các cộng đồng khác trên toàn quốc hiến tặng kỷ vật cho Bảo tàng Quốc gia”.

PGs-Ts Võ Quang Trọng cho biết: "Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam từng nhận được những bộ sưu tập hiện vật trị giá có thể tới hàng triệu đôla, của một số nhà sưu tập nước ngoài hiến tặng. Còn trong nước, Bảo tàng cũng đã được nhiều người trao tặng những hiện vật có giá trị. Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên Bảo tàng nhận được nguyên cả một bộ sưu tập hiện vật quý giá như thế này, lại do người đồng bào dân tộc thiểu số - ông Khăm Phết Lào, con trai cụ Ama Kông - người thừa kế chính thức của một gia tộc nổi tiếng trực tiếp chuyển giao, với nguyên vẹn lịch sử hiện vật và những câu chuyện hết sức sống động. Nếu không có gì thay đổi, dự kiến ngày 14/3 tới đây, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và đại diện gia tộc Ama Kông sẽ tổ chức long trọng lễ công bố sự kiện đặc biệt này tại Hà Nội”