Theo những dòng sông về bến Lục Đầu

• “Một thời sôi nổi” và những ký ức hào hùng

Rạng danh vùng phên giậu

Được xem là miền đất phên giậu, cửa ải phía đông bắc Tổ quốc, nơi trấn giữ đặc biệt của kinh thành Thăng Long xưa, Kinh Bắc xưa từng hứng chịu nhiều phong ba, bão táp nhưng cũng rất oai hùng trong lịch sử chống giặc ngoại xâm. Đã biết bao lần gót chân, vó ngựa của kẻ thù giày xéo, chà đạp lên giang sơn gấm vóc của các bậc tiên đế Đại Việt ta nhưng mảnh đất ấy vẫn vững vàng, kiên cường và không hổ danh là một vùng phên giậu. Dấu tích các cuộc chiến chống giặc Tống, Nguyên - Mông, Thanh hay tàn quân Thái Bình thiên quốc còn in đậm trên các di tích, mỗi làng mạc, ngọn núi và mỗi dòng sông ở miền thượng xứ Bắc này.

Còn đó một chiến tuyến Như Nguyệt từ chân núi Tam Đảo đến Lục Đầu giang khi mà quân dân Đại Việt với sự chỉ huy của Lý Thường Kiệt đã chặn đứng đường tiến quân về Thăng Long của giặc Tống do tướng Quách Quỳ chỉ huy (1077). Truyền thuyết kể rằng, vào thời kỳ kháng chiến chống giặc Tống của quân dân nước Đại Việt, dân làng ven sông Cầu đã bí mật liên lạc với quân của nhà Lý, với khả năng sông nước điêu luyện, họ đã dùng thuyền vận chuyển quân lính của Lý Thường Kiệt qua sông đánh tan quân Tống, lập nên chiến thắng oanh liệt vào ngày 17-2 -1077.

Từ đó mới có những địa danh như ngã ba sông Xà, gò Xác, núi Đồn và đây cũng chính là nơi Lý Thường Kiệt đọc bài thơ nổi tiếng "Nam quốc sơn hà" khẳng định chủ quyền của dân tộc Việt Nam. Sau này dân làng Tiếu Mai, xã Mai Đình (Hiệp Hoà) lấy ngày 10-3 (âm lịch) - ngày Giỗ tổ Vua Hùng để ăn mừng chiến thắng, mở hội đua thuyền trên sông Như Nguyệt.

Cuộc kháng chiến chống Tống cũng gắn liền với tên tuổi các phò mã, tù trưởng Động Giáp là Thân Cảnh Phúc ở miền núi Lục Ngạn và ngôi đền thờ ông - di tích lịch sử quốc gia đền Từ Hả vẫn uy nghi trầm mặc đến ngày nay. Theo sách “Việt sử lược" và "Đại Việt sử ký toàn thư", vùng đất Lạng Châu xưa rất gần gũi với triều đình nhà Lý. Vua Lý gả công chúa cho các chúa Động Giáp. Các chúa động trở thành phò mã và gắn bó với triều đình. Vùng đất này được nhà Lý quan tâm nhằm duy trì chính sách ràng buộc chặt chẽ vùng biên giới với triều đình để củng cố an ninh quốc gia.

Vẫn còn đây hào khí của trận chiến chống bước tiến của giặc Nguyên - Mông trên miền thượng sông Lục Nam. Ba lần chúng sang xâm lược nước ta thì hai lần chúng theo đường Lạng Sơn, dọc sông Lục Nam để tiến vào kinh thành. Cả hai lần vua quan nhà Trần đều đưa quân đến miền đất này ngăn chặn mũi tiến công của giặc. Những trận chiến ở Sa Lý, Nội Bàng (Lục Ngạn), sông Lục Nam gắn với tên tuổi của Trần Hưng Đạo, Yết Kiêu và những người hùng là tù trưởng dân tộc thiểu số vùng Động Giáp như Vi Hùng Thắng...

Trận quyết chiến tiêu diệt và bắt sống gần 10 vạn viện binh nhà Minh trên chiến tuyến Chi Lăng - Cần Trạm - Hố Cát - Xương Giang với những địa danh như Mả Ngô, đền Càn... góp phần quan trọng lật đổ ách thống trị của nhà Minh, khôi phục nền độc lập cho dân tộc. Lê Quý Đôn từng đánh giá về chiến thắng này: "Từ triều Trần bắt được Tích Lệ Cơ, Ô Mã Nhi cho đến lúc ấy, nước Nam thắng giặc phương Bắc chưa có trận nào lớn như vậy". (theo Đại Việt thông sử).

Thành Xương Giang cách sông Thương 3 km. Một nhà thơ đã từng viết: Đã sông Thương lại bến Than/ Cội nguồn xưa chắc trái oan điều gì? Tên dòng sông có sức gợi mạnh mẽ và thực tế trong quá khứ khi quan, quân Đại Việt trên con đường thiên lý đi xứ phương Bắc hay trấn ải biên thùy xứ Lạng thì gia đình họ thường tiễn đưa đến con sông này.

Nơi đây diễn ra cảnh người đi xa, người ở lại, những cuộc chia tay bịn rịn thật là thương cảm nên từ đó người đời gọi là sông Thương. Sông Thương có bến Chia Ly, cũng vì khi đến đây người thân đưa tiễn phải dừng lại, phút chia ly tiễn biệt ngay trên bến sông. Bến Chia Ly ở ngay khúc sông nước chảy đôi dòng (bên đục bên trong) càng gợi nỗi thương cảm biết bao nhiêu thế hệ... Dòng sông Thương chiến thắng oai hùng nhưng cũng là dòng sông đậm chất nhân văn trữ tình gắn với tên sông, tên đất phủ lỵ xa xưa này. Bi hùng là thế, bi tráng là thế đã nuôi dưỡng khí phách con người Phủ Lạng Thương.

Vua Lê Thánh Tông (1442 - 1497) đã viết về con sông ấy: “Đứng bên bờ dốc ngắm sông dài/ Lặn với sao trời, ráng đỏ soi/... Sông xa bát ngát buồm trăng xế/ Tiếng giặt đâu đây não ruột ai”...  Nhà bác học Lê Quý Đôn trên con đường đi sứ qua đây có đề rằng: “Khói tạnh đồng xanh, nương rẫy tốt/ Vườn hoang sương lạnh, luỹ thành trơ”... (Độ Xương Giang). Nguyễn Trãi trong Đại cáo Bình Ngô đã đề bút:  "Gió mây vì thế mà biến sắc/ Trời trăng ảm đạm đến lu mờ... Lạng Giang, Lạng Sơn thây chất đầy đường/ Xương Giang, Bình Than máu loang đỏ nước/ Ghê gớm thay, sắc phong vân phải đổi, Thảm đạm thay, ánh nhật nguyệt phải mờ…".

Một dòng sử thi và huyền thoại

Xuyên suốt triều đại Lý - Trần đến tận triều đại Lê - Nguyễn, Kinh Bắc vẫn được các bậc đế vương, các vị thức giả đương thời coi như miền đất linh thiêng, miền biên viễn của đất nước. Linh thiêng vì là nơi hội tụ khí thiêng trời đất mà sinh lắm anh tài văn chương võ lược.

Vì linh thiêng, vì có nhiều non cao cảnh đẹp, nhiều địa thế phong thủy giao hòa mà người xưa khéo chọn thế hiểm yếu, tú khí tụ dồn mà dựng chùa am tu thiền truyền đạo. Nếu chính sử có một chiến tuyến sông Cầu chống quân xâm lược Tống của Lý Thường Kiệt - thì ở Lục Đầu còn có bao câu chuyện tô đẹp cho trang sử chống ngoại xâm này. Ở đâu cũng vậy, ta đều gặp những anh hùng lịch sử và anh hùng văn hoá, luôn luôn âm phù cho người anh hùng đang đánh giặc.

 Lục Đầu Giang - chỗ gặp gỡ của 6 con sông chở nặng phù sa cho một vùng châu thổ rồi hợp lại về biển (sông Thương, sông Cầu, sông Lục Nam, sông Đuống, nhập vào hai con sông Kinh Thầy và sông Thái Bình chảy ra biển Đông). Lục Đầu đã tự nhận là vùng đất phên giậu. Lục Đầu nơi hiển hách chiến công, nhưng còn là chặng nghỉ chân của những bước đi vấp váp trong lịch sử. Chuyện kể, sau các bi kịch - Thục Phán đã về Lục Đầu cưỡi ngựa rẽ sóng xuống thuỷ cung. Lối thoát của một người lầm lỡ được giải quyết như vậy quả là tuyệt vời. Từ trong đó ngời sáng bản chất của người Việt nhân hậu, bao dung, công minh với người lầm lỡ nhận ra tội lỗi của mình.

Đến Lục Đầu còn nghe chuyện về các vị tướng của Hai Bà Trưng đánh quân Nam Hán. Mùa xuân năm Kiến Vũ (43) cuộc khởi nghĩa của Hai Bà bùng nổ ở Mê Linh, rồi như triều dâng thác đổ đoàn quân tràn về cai thành trị giặc. Cả Kinh Bắc mở rộng ứng nghĩa. Quân địch tràn về Luy Lâu - vượt sông Cầu, sông Thương rồi cũng lại về đánh đòn quyết định ở Nham Biền, Ngọc Lâm trong vùng địa vực huyện Phượng Nhỡn xưa.

Cả vùng chiến địa năm ấy nay còn ghi nhiều chiến tích ở chỗ cửa vũ trụ, nơi rặng Huyền Đinh đâm ngang sông Lục Nam, gần chỗ gặp nhau của sông Thương, sông Lục nay là địa phận của xã Đan Hội, Trí Yên, Vũ Xá, mà huyền sử nói rằng nơi biên thuỳ hút gió ngàn rặng óc, sông Lục Đầu nổi giận cuộn sóng quanh năm.

Hội nghị Bình Than quyết định đường lối của cuộc chiến tranh đã diễn ra ở đây. Những cuộc chiến dìm thuyền giặc xuống đáy sông Lục Đầu còn vang mãi trên sóng nước. Sử cũ đã từng ngợi ca các đạo quân của huyện Phượng Nhỡn can trường, không bao giờ chịu lùi bước, không bao giờ chịu khuất phục. Khi đất nước lâm nguy, chỉ cần một lần gọi trai Phượng Nhỡn, không còn một ai ở nhà. Và có lẽ trở thành một quy luật, bên cạnh chính sử lại vẫn có huyền sử.

Người ta chỉ các vết lõm trên dãy Nham Biền và bảo đó là dấu chân của Trần Thủ Độ, của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn lên núi điểm quân. Những sự tích cánh đồng kéo thuyền của quân dân sát cánh đã thành ký ức truyền đời. Có địa danh Đồng Đổ Quân, Đấu Đong Quân, ngược dòng sông Lục còn bắt gặp bãi voi thụt - Sự tích gắn liền với các đội tượng binh thiện chiến gây khiếp sợ cho quân giặc...

Với một đất nước luôn có giặc ngoại xâm, con người đã huy động cả thần linh đi đánh giặc. Con người cũng ứng xử kịp thời với cái đẹp của chính họ tạo ra. Hình tượng người anh hùng Trương Hống - Trương Hát được người dân xứ Bắc gìn giữ chính là thế kiêu hùng của những người giữ nước. Người dân đôi bờ sông Cầu hay bất kể người dân xứ Bắc nào mà không biết những người anh hùng thần thoại Trương Hống - Trương Hát. Hơn 300 làng lưỡng biên giang cai quản từ ngã ba Xà trên sông Cầu tới ngã ba Phượng Nhỡn hay từ Thượng chí Đu Đuổm, Hạ chí Lục Đầu đã lập đền thờ phụng.

Rẽ sóng sông Lục Nam để được nghe về những trận đánh huyền thoại của Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn hồi trận chiến kháng Nguyên lần thứ hai (thế kỷ XIII) và câu chuyện Yết Kiêu chống thuyền đợi chủ tướng cũng ở trên sông này. Bến Bình Than với câu chuyện kể về Trần Quốc Toản bóp nát quả cam bên ngoài hội nghị Bình Than... Ở Lục Đầu giang, nhìn về bên kia sông là địa phận Hải Dương, trông rất rõ đền Kiếp Bạc, nơi đây các nhà khảo cổ đã tìm thấy sân gạch và nền nhà phủ đệ của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Dãy núi xanh lơ sau dãy đồi đất đỏ phía Đông ấy là nơi nhà thơ, nhà chính trị, nhà quân sự lỗi lạc Nguyễn Trãi chán ghét cảnh đời đi ở ẩn, vui vầy với cỏ cây mây nước mấy trăm năm có lẻ. Xa hơn chút nữa phía chân trời là dãy Yên Tử - đất thánh của Thiền phái Trúc Lâm đời Trần do Phật Hoàng Trần Nhân Tông sáng lập và tạo dựng.  

Sử chép, các vua  Lý từng nhiều lần ngự thuyền rồng ngược dòng sông Lục đi săn bắn, khích lệ tâm trung với các Phò mã, Công chúa nhà Lý ở miền đất này. Thế kỷ X - XII, để tạo sức mạnh chống thù trong giặc ngoài, vương triều Lý đã thực hiện chính sách "cơ mi" nhằm củng cố tình đoàn kết dân tộc, nhà Lý đã gả các công chúa cho các Tù trưởng miền biên ải, trong đó có các tù trưởng Lạng châu (vùng núi Lục Ngạn, Sơn Động và miền hạ đất Lạng Sơn ngày nay). Các Công chúa khi sống cùng các Tù trưởng đã đem văn hoá miền Kinh kỳ giao thoa cùng văn hoá bản địa.

Chính vì thế, trên vùng đất ven bờ sông Lục (Lục Nam, Lục Ngạn, Yên Dũng ngày nay) còn nhiều dấu tích các ngôi chùa cổ thời Lý như: Chùa  Bạch Vân (Phượng Sơn - Lục Ngạn), chùa Nhạn Tháp, chùa Cao, chùa Tòng Lệnh (Lục Nam), chùa Đức La hay còn gọi là Vĩnh Nghiêm (Yên Dũng). Với sự xuất hiện các đại danh lam cổ tự ở đôi bờ sông Lục do nhà Lý xây dựng đã thu hút nhiều vị cao tăng đến trụ trì. Họ là những người thầy đảm nhận việc dạy chữ Hán kết hợp với việc tuyên truyền giáo lý, kinh điển nhà Phật và tư tưởng Nho giáo cho sĩ tử đương thời.

Lục Đầu giang thế đó, như dòng sông từ muôn ngả đổ về đây. Nơi hội tụ biết bao trầm tích văn hoá đồ sộ và cả những dòng tư duy Việt - những dòng sử thi và huyền thoại Việt cũng hội tụ lại để trở thành một dòng lớn.