Cuộc khủng hoảng tại Vinashin: Lỗi ở "thuyền trưởng" tồi

"Chân dung" thuyền trưởng Vinashin và người thân

Theo hồ sơ, ông Phạm Thanh Bình, sinh năm 1953, quê ở Cà Mau. Tốt nghiệp chuyên ngành kỹ sư vỏ tàu thủy tại Đại học Bách khoa Gdansk năm 1977. Năm 1978, công tác tại Viện Thiết kế tàu và ngành Công nghiệp đóng tàu. Từ một cán bộ nghiên cứu thành một Thư ký Viện trưởng rồi Trưởng phòng Dự án (năm 1986). Được đề bạt Phó viện trưởng năm 1994 và nhận quyết định Tổng giám đốc Tổng Công ty Công nghiệp tàu thủy Việt Nam năm 1996. Từ năm 2006, khi thành lập Tập đoàn Vinashin, ông Bình được bổ nhiệm chức vụ Chủ tịch HĐQT và "xí" luôn chức Tổng giám đốc Tập đoàn Vinashin.

Theo Quyết định 104/TTg ngày 15/5/2006 của Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Vinashin cũng là Chủ tịch Tập đoàn - đại diện theo pháp luật của Tập đoàn Vinashin. Vừa là Chủ tịch vừa là Tổng giám đốc điều hành, gần như mọi công việc tại Tập đoàn Vinashin nằm trong tay vị kỹ sư vỏ tàu này.

Sự "tập quyền" quá lớn đã khiến ông Bình dễ dàng ra quyết định "phân phối" người thân vào các vị trí chủ chốt trong tập đoàn mà đến nay, các cơ quan chức năng đã kết luận là "trái quy định của Đảng và Nhà nước".

Cụ thể, con trai ông Phạm Thanh Bình là Phạm Bình Minh, 30 tuổi, tốt nghiệp Đại học New South Wales chuyên ngành kỹ sư vỏ tàu thủy: Về nước năm 2003 nhưng đến năm 2007 đã được bổ nhiệm làm Viện phó Viện Khoa học công nghệ tàu thủy (một đơn vị sự nghiệp thuộc Tập đoàn Vinashin). Sau này, vị kỹ sư "con" còn kiêm nhiệm một loạt các chức vụ khác trong đó có Phó tổng giám đốc Tổng Công ty công nghiệp tàu thủy Dung Quất (do Vinashin giữ 100% vốn điều lệ).

Ông Phạm Thanh Phong là em ruột ông Phạm Thanh Bình vừa tốt nghiệp tại chức Đại học Xây dựng năm 2000, ngay lập tức đã được anh bổ nhiệm làm Phó giám đốc Công ty Tư vấn công nghệ và Dịch vụ tài chính thuộc Công ty Tài chính công nghiệp tàu thủy. Tháng 3/2006 được bổ nhiệm giữ chức Phó tổng giám đốc Công ty Đầu tư xây dựng Vinashin. Đặc biệt hơn nữa là ông Phạm Thanh Phong còn được anh ruột ưu ái cử làm "đại diện góp vốn" của Tập đoàn cho Công ty CP Tư vấn đầu tư kiêm luôn chức Chủ tịch HĐQT - Giám đốc Công ty này.

Trụ sở Tập đoàn Vinashin.

"Vụng chèo" không "khéo chống"

Dù lãnh đạo Tập đoàn Vinashin đã tìm mọi cách bưng bít, báo cáo sai sự thật nhưng những yếu kém của Tập đoàn Vinashin vẫn "lộ sáng". Chính phủ kết luận rằng: Lãnh đạo Tập đoàn Vinashin đã "báo cáo không đúng thực trạng về sử dụng vốn, về đầu tư, về phát triển thêm doanh nghiệp, ngành nghề kinh doanh và tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh, mỗi lần báo cáo số liệu khác nhau. Năm 2009 và quý I năm 2010 thua lỗ nhưng vẫn báo cáo có lãi". Khuyết điểm này của người đứng đầu Tập đoàn Vinashin đã góp phần "bịt mắt" cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan chủ sở hữu cấp trên khiến các cơ quan này không thể chỉ đạo kịp thời, đầy đủ.

Những "màn kịch" này nhằm che giấu sự yếu kém của lãnh đạo Tập đoàn Vinashin. Trong phiên họp thường kỳ tháng 7-2010, khi "mổ xẻ" về kết quả hoạt động của Tập đoàn Vinashin, các thành viên của Chính phủ cho rằng những yếu kém và sai phạm nghiêm trọng của lãnh đạo Tập đoàn Vinashin là nguyên nhân trực tiếp, chủ yếu dẫn đến tình trạng yếu kém, khó khăn của Vinashin.

Thông báo sau phiên họp của Chính phủ chỉ rõ: Năng lực quản trị doanh nghiệp và dự báo yếu kém, trình độ cán bộ lãnh đạo quản lý chưa đáp ứng yêu cầu; xây dựng và thực hiện kế hoạch sản xuất kinh doanh, kế hoạch đầu tư của doanh nghiệp quá nhanh, quá nóng, không phù hợp với nguồn vốn, năng lực quản lý và quy hoạch phát triển được cấp có thẩm quyền phê duyệt; quản lý đầu tư, quản lý tài chính lỏng lẻo, kém hiệu quả, nhiều quyết định trái quy định của pháp luật; tổ chức phát triển hệ thống doanh nghiệp quá dàn trải và quản lý nhân sự cán bộ không chặt chẽ.

Tập đoàn Vinashin đã thực hiện nhiều dự án đầu tư ngoài quy hoạch, không đúng quy định của pháp luật hiện hành; quyết định sử dụng vốn kém hiệu quả, có biểu hiện sai trái, "sử dụng một số vốn lớn để mua tàu vận tải biển của nước ngoài, trong đó có những con tàu mua quá cũ".

"Bóc ngắn cắn dài", Tập đoàn Vinashin đã phải vay nợ mới để trả nợ cũ, vay ngắn hạn trả dài hạn, thậm chí lấy vốn lưu động để chi đầu tư. Từ năm 2009, Tập đoàn Vinashin kinh doanh thua lỗ. Đến tháng 6/2010, tổng tài sản của Tập đoàn Vinashin khoảng 104.000 tỉ đồng nhưng tổng số nợ là 86 nghìn tỉ đồng, vốn điều  lệ thấp, lại sử dụng vốn dàn trải nên tỉ lệ nợ phải trả/vốn chủ sở hữu gần 11 lần, rơi vào tình trạng mất cân đối tài chính nghiêm trọng, đứng trước nguy cơ phá sản, sản xuất đình đốn, công nhân chuyển việc, bỏ việc gần 17.000 người, mất việc gần 5.000 người.

Dưới sự lãnh đạo của ông Phạm Thanh Bình, tập đoàn Vinashin chìm đắm trong nợ nần.

Cũng có nguyên nhân "ngoại"

Dẫu vậy, bình tĩnh lại, chúng ta có thể thấy rằng kết quả làm ăn tệ hại của Tập đoàn Vinashin cũng có nguyên nhân khách quan, "thị trường đóng tàu và vận tải biển thế giới sụt giảm đột ngột".

Từ năm 1999 đến 2007, ngành công nghiệp đóng tàu thế giới phát triển rất mạnh với tổng trọng tải đóng mới bằng 51% tổng tải trọng của toàn bộ đội tàu đang hoạt động trên thế giới. Bước sang năm 2008, ngành vận tải biển bị đình đốn, ngành công nghiệp đóng tàu thế giới rơi vào suy thoái. Tổng giá trị hợp đồng đóng mới giảm 38% so với năm 2007. Giá đóng mới tàu giảm một nửa song thị trường đóng tàu vẫn ngừng trệ, các đơn đặt hàng giảm mạnh (tàu chở container giảm 57%, tàu chở hàng rời cỡ lớn giảm 66%), nhiều tàu loại khác (chở khí tự nhiên, hóa chất) giảm tới 80%, có loại tàu không còn hợp đồng đóng mới. Một số công ty vận tải biển phải hủy hợp đồng đã ký. Nhiều hãng đóng tàu thế giới có nguy cơ phá sản buộc phải cắt giảm nhân công, thu hẹp sản xuất và đầu tư.

Do hoạt động sản xuất kinh doanh chính của Tập đoàn Vinashin là đóng mới, sửa chữa tàu biển và vận tải viễn dương, đã hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và phụ thuộc lớn vào thị trường thế giới nên trong bối cảnh trên việc đầu tư phát triển, sản xuất kinh doanh, tình hình tài chính của Tập đoàn Vinashin bị ảnh hưởng hết sức nặng nề.

Tiếp tục rót vốn "vực" Vinashin

Trao đổi với báo chí, Phó thủ tướng Thường trực Nguyễn Sinh Hùng, Trưởng ban Chỉ đạo tái cấu trúc Tập đoàn Vinashin nhận định, "tình hình tại Vinashin vẫn trong tầm kiểm soát và trong khả năng giải quyết của chúng ta. 104.000 tỉ đồng tài sản nếu cơ cấu lại, đưa vào hoạt động được, sử dụng nó, thu hồi được vốn, chúng ta phát triển được công nghiệp tàu thủy. Nếu chúng ta cho phá sản, thì số tài sản này, những nhà máy, xưởng sản xuất sẽ trở thành đống sắt vụn".

Theo Phó thủ tướng Thường trực Nguyễn Sinh Hùng: Vinashin sẽ tái cơ cấu theo hướng thu hẹp ngành sản xuất kinh doanh, tập trung vào các lĩnh vực chính và không làm vận tải biển nữa. Trước mắt, Vinashin sẽ chỉ tập trung vào 13 dự án, mấy chục dự án còn lại sẽ xem xét xử lý. Đối với các công ty đã có vốn thì bán, chuyển nhượng, cổ phần hóa để thu hồi vốn trả nợ và tập trung nguồn lực cho các dự án chính. Đồng thời đẩy mạnh sản xuất trên nền đã có.

Đồng thời, Chính phủ đã quyết định cấp đủ vốn điều lệ từ Quỹ Hỗ trợ sắp xếp doanh nghiệp; bằng các nguồn tài chính thích hợp cho Tập đoàn Vinashin vay để trả nợ nước ngoài đến hạn, cơ cấu lại nợ tín dụng, hoàn thành các dự án dở dang, các con tàu đang đóng để đưa vào sử dụng, để bán và sẽ hoàn trả vốn vay từ kết quả sản xuất kinh doanh.

Dự kiến đến năm 2012 thì Vinashin sẽ hết lỗ, năm 2013-2014 bắt đầu có lãi, năm 2015 thì ổn định hơn "và chúng ta sẽ có một Vinashin mới, không còn đa ngành theo kiểu cũ mà đủ sức phát triển ngành công nghiệp tàu thủy", Phó thủ tướng Nguyễn Sinh Hùng nhấn mạnh.

"Khoảng trống" đối với các Tập đoàn

Tại phiên họp thường kỳ tháng 7/2010, các thành viên Chính phủ cũng nhận thấy, việc quản lý nhà nước và thực hiện quyền chủ sở hữu của Chính phủ đối với doanh nghiệp nhà nước (DNNN), tập đoàn kinh tế nói chung và Tập đoàn Vinashin nói riêng còn nhiều bất cập, kém hiệu quả. Các bộ, ngành chưa kiểm soát được kịp thời tình hình, chưa phát hiện được đầy đủ và ngăn chặn có hiệu quả những quyết định sai trái về đầu tư, về sử dụng vốn, về phát triển thêm doanh nghiệp và mở thêm ngành nghề kinh doanh của lãnh đạo Tập đoàn Vinashin.

Do vậy, Chính phủ yêu cầu: Hoàn thiện thể chế, cơ chế để tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và thực hiện tốt chức năng của chủ sở hữu đối với DNNN, tập đoàn kinh tế. Trước mắt là rà soát để quy định rõ hơn trách nhiệm của các cơ quan đại diện chủ sở hữu đối với DNNN trong việc thẩm định kế hoạch, kiểm tra, giám sát, đánh giá hiệu quả sản xuất kinh doanh và xây dựng chế tài xử lý đối với đại diện chủ sở hữu trực tiếp tại doanh nghiệp.

Trước đó, sau khi phát hiện hàng loạt sai phạm tại Tập đoàn Vinashin, ngày 16/7/2010, Ủy ban Kiểm tra TW đã ban hành Công văn số 4474 - CV/UBKTTW yêu cầu Đảng ủy các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước thực hiện việc lãnh đạo, chỉ đạo công tác tự kiểm tra để đánh giá kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh trong thời gian qua. Một trong các trọng tâm mà Ủy ban Kiểm tra TW yêu cầu cần "tự kiểm tra" là công tác quy hoạch, bổ nhiệm, luân chuyển cán bộ lãnh đạo, quản lý của các tập đoàn, tổng công ty.