Đôi điều rút ra từ một vụ kiện hy hữu

Cách đây không lâu, sự kiện Công ty Xăng dầu hàng không Việt Nam (nay là Công ty TNHH một thành viên Xăng dầu hàng không Việt Nam, viết tắt là Vinapco) ngừng cung cấp nhiên liệu cho Hãng Hàng không Jestar Pacific Airlines (viết tắt là JPA) đã gây ồn ào dư luận.

Câu chuyện trở nên nóng hơn khi Vinapco khởi kiện ra Tòa hành chính - TAND TP Hà Nội về phán quyết của Hội đồng Cạnh tranh. Ngày 19/9 mới đây khi có phán quyết của TAND Tối cao, vụ kiện mới đi vào hồi kết. Các thẩm phán tòa phúc thẩm - TAND Tối cao cho biết, đây là vụ kiện hy hữu, lần đầu tiên xảy ra tại Việt Nam cho thấy sự điều chỉnh cần thiết của các cơ quan pháp luật với những hành vi vi phạm Luật Cạnh tranh là một việc làm vô cùng cần thiết.

Sau 3 năm, vụ kiện mới đi vào hồi kết

Vụ kiện được tóm tắt như sau: Tháng 3/2008, với lý do giá nhiên liệu thế giới tăng cao, Vinapco đã gửi thông báo đến JPA thống nhất điều chỉnh mức phí cung ứng nhiên liệu nhưng JPA không hồi âm. Với lý do đó, ngày 1/4/2008, Vinapco đã ngừng cung cấp xăng máy bay cho JPA khiến một loạt chuyến bay của hãng này bị chậm giờ bay. Phải đến khi Bộ Giao thông vận tải can thiệp, Vinapco mới cung ứng xăng trở lại cho JPA.

Sau khi có sự điều tra của Cục Quản lý cạnh tranh (Bộ Công Thương), Hội đồng Cạnh tranh đã điều tra, xem xét toàn bộ sự việc và chỉ ra rằng, Vinapco đã “áp đặt các điều kiện bất lợi cho khách hàng” và “lợi dụng vị trí độc quyền để đơn phương thay đổi hoặc hủy bỏ hợp đồng đã giao kết mà không có lý do chính đáng”, vi phạm khoản 2 và khoản 3 điều 14 Luật Cạnh tranh. Qua rất nhiều thủ tục, cuối cùng Hội đồng Cạnh tranh đã ra Quyết định số 11/QĐ/HĐXL ngày 14/4/2009 và Quyết định số 12/QĐ-HĐCT ngày 26/6/2009 với nội dung:

Xử lý vi phạm pháp luật về cạnh tranh đối với Vinapco như sau: phạt tiền với mức phạt là 0,05% tổng doanh thu trong năm tài chính trước năm Vinapco thực hiện hành vi vi phạm (tức là doanh thu năm 2007) tương đương số tiền 3.378.086.700 đồng; Không chấp nhận đề nghị của Cục Quản lý cạnh tranh về biện pháp khắc phục hậu quả buộc Vinapco phải loại bỏ quy định về “ngừng cung cấp nhiên liệu”.

Ngoài ra, Hội đồng xử lý vụ việc cạnh tranh kiến nghị Hội đồng Cạnh tranh có văn bản đề nghị cơ quan có thẩm quyền: Tách Vinapco ra khỏi Tổng Công ty hàng không Việt Nam; Cấp giấy phép cho các doanh nghiệp khác cùng được thực hiện chức năng cung cấp xăng dầu hàng không; Tăng cường hơn nữa quản lý Nhà nước đối với dịch vụ cung cấp xăng dầu hàng không tại Việt Nam.

Không chấp nhận phán quyết trên, Vinapco đã khởi kiện ra Tòa hành chính - TAND TP Hà Nội và người bị kiện là Hội đồng Cạnh tranh. Án hành chính sơ thẩm số 09/2010/HCST ngày 22/12/2010 của Tòa hành chính - TAND TP Hà Nội đã quyết định: Không chấp nhận yêu cầu khởi kiện của Công ty Xăng dầu hàng không Việt Nam, về việc đề nghị hủy Quyết định số 12/QĐ-HĐCT ngày 26/6/2009 của Hội đồng Cạnh tranh về việc giải quyết khiếu nại đối với Quyết định số 11/QĐ-HĐXL ngày 14/4/2009 của Hội đồng Xử lý cạnh tranh.

Cho rằng phán quyết này vẫn chưa khách quan, Vinapco tiếp tục kháng cáo, đề nghị xem xét lại vụ kiện theo trình tự phúc thẩm. Tuy nhiên, trong phiên tòa ngày 19/9/2011 của Tòa phúc thẩm - TAND Tối cao tại Hà Nội, vì không có thêm tình tiết mới, tài liệu mới và bản chất vụ kiện không thay đổi nên Tòa phúc thẩm quyết định giữ nguyên bản án sơ thẩm. Nghĩa là Vinapco vẫn phải bị phạt gần 3,4 tỷ đồng.

Hội đồng Cạnh tranh cho rằng, lợi dụng vị trí độc quyền, Vinapco đã áp đặt các điều kiện bất lợi cho JPA.

Phải xử nghiêm các hành vi cạnh tranh không lành mạnh

Tháng 7/2006, Hội đồng Cạnh tranh đã chính thức ra mắt. Được biết, Hội đồng Cạnh tranh được thành lập theo Nghị định số 05/2006/NĐ-CP của Chính phủ nhằm thực thi Luật Cạnh tranh có hiệu quả. Theo đó, Hội đồng Cạnh tranh là một cơ quan thực thi quyền lực Nhà nước độc lập, có chức năng xử lý các hành vi hạn chế cạnh tranh như thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, lạm dụng vị trí độc quyền và tập trung kinh tế.

Trong thời gian qua đã có nhiều vụ việc về hành vi cạnh tranh không lành mạnh được đưa đến Hội đồng Cạnh tranh để tham vấn. Những vụ việc này tập trung chủ yếu là những hành vi quảng cáo sai lệch về sản phẩm, sao chép bao bì sản phẩm của doanh nghiệp khác… Tuy nhiên, đây chỉ là một phần rất nhỏ những vụ việc so với thực tế mà các doanh nghiệp phải nhờ cậy đến cơ quan quản lý cạnh tranh. Có tình trạng này, một phần do các doanh nghiệp chưa có thông tin đầy đủ về Hội đồng Cạnh tranh, một phần nữa là doanh nghiệp chưa có kinh nghiệm, kỹ năng tự bảo vệ mình khi có tranh chấp liên quan đến cạnh tranh xảy ra.

Về phần mình, cơ quan quản lý cạnh tranh luôn bị động, khi xử lý vụ việc vì thiếu thông tin. Hầu như cơ quan này không tự phát hiện vụ việc liên quan đến cạnh tranh mà chỉ biết đến những vụ cạnh tranh qua kênh báo chí hoặc các doanh nghiệp bị xâm phạm gửi hồ sơ đến. Khi tiếp nhận hai nguồn thông tin này thì cơ quan quản lý cạnh tranh lại phải thẩm tra lại toàn bộ sự việc từ đầu. Quá trình này mất rất nhiều thời gian và nhân lực.

Nhìn từ vụ kiện của Vinapco với Hội đồng Cạnh tranh có thể thấy, cạnh tranh trên thị trường là một việc làm cần thiết và đã mang lại những lợi ích chung cho doanh nghiệp, người tiêu dùng. Mọi người đều có quyền lựu chọn nhiều hơn những sản phẩm tối ưu với giá thành hợp lý. Việc cạnh tranh lành mạnh trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp, tạo đà cho sự phát triển chung của xã hội.

Bên cạnh những ưu điểm đó cũng bộc lộ nhiều tiêu cực của thị trường như các hành vi gian lận thương mại, hàng giả, hàng nhái kém chất lượng, vi phạm quyền sở hữu công nghiệp… Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh cũng ngày càng gia tăng, các dấu hiệu của hành vi phản cạnh tranh từ một số doanh nghiệp đã bắt đầu xuất hiện. Những hiện tượng này đã và đang làm xấu đi môi trường cạnh tranh và gây ra những hậu quả không nhỏ cho các doanh nghiệp cũng như người tiêu dùng.

Điều quan trọng nhất là những hành vi này cần được phát hiện và xử lý kịp thời. Chỉ có vậy, quyền lợi của các doanh nghiệp mới được bảo vệ và vị thế của các cơ quan bảo vệ pháp luật càng được khẳng định trong đời sống xã hội