Giám định án kinh tế, chức vụ: Một sự thật, ba kết luận!

Trong tố tụng hình sự, kết luận giám định là căn cứ quan trọng để Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án xác định tính chất, mức độ vụ án, hành vi phạm tội của bị can, bị cáo. Kết luận giám định khách quan, khoa học giúp cơ quan tố tụng giải quyết đúng đắn vụ án. Thế nhưng thực tiễn giám định tư pháp đang là vướng mắc rất lớn, thể hiện rõ trong giám định các vụ án kinh tế, tham nhũng, nhiều vụ bế tắc, đình chỉ, tạm đình chỉ vì không thể đưa ra kết luận giám định.

Tại sao như vậy? Cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vướng mắc trong giám định tư pháp ra sao? Cần điều chỉnh thế nào về luật pháp và ngay chính tổ chức giám định?

Theo Pháp lệnh Giám định tư pháp thì giám định tư pháp được hiểu là việc sử dụng kiến thức, phương tiện, phương pháp khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ để kết luận về chuyên môn những vấn đề có liên quan vụ án hình sự, hành chính, vụ việc dân sự do người giám định tư pháp thực hiện theo trưng cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng nhằm phục vụ việc giải quyết vụ án.

Đối với các vụ án hình sự, việc giám định có cơ quan chuyên môn thuộc Viện Khoa học hình sự Bộ Công an, Phòng Kỹ thuật hình sự thuộc Công an tỉnh, thành phố và Viện Kỹ thuật hình sự Bộ Quốc phòng. Việc giám định các vụ án hình sự đang được các cơ quan này tiến hành cơ bản đáp ứng yêu cầu.

Riêng các vụ án kinh tế, tham nhũng, vụ án hành chính, hiện công tác giám định chủ yếu tiến hành theo trưng cầu của cơ quan tiến hành tố tụng như Viện KSND, Cơ quan điều tra… đối với các tổ giám định viên các bộ, ngành, địa phương liên quan thực hiện. Sự lẻ tẻ, thiếu nhất quán và thiếu cả cơ sở pháp lý trong giám định các vụ án loại này thực sự là "chướng ngại vật" gây nhiều lắt léo. Chúng tôi đi sâu làm rõ thực trạng này trong hoạt động tố tụng hiện nay.

Các vụ án về tội phạm kinh tế, chức vụ, tham nhũng để làm rõ giá trị tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt, kết luận giám định là chứng cứ "xương sống". Căn cứ kết luận giám định, cơ quan tiến hành tố tụng xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi, mức độ tới đâu, từ đó làm căn cứ truy cứu hay không truy cứu hình sự đối với bị can, bị cáo, quyết định hình phạt tù có thời hạn hay phạt cao nhất, hình phạt bổ sung.

Trong thời gian qua, dư luận bàn tán nhiều về các vụ án kinh tế, tham nhũng điểm, đó là vụ điện kế, điện tử TP HCM, vụ "siêu lừa" Nguyễn Lâm Thái, vụ buôn lậu thuốc lá Thiên Lợi Hòa, vụ Bùi Tiến Dũng… Những vụ án điểm này liên quan trực tiếp các mảng cần giám định thiệt hại, đó là giá trị tài sản bị chiếm đoạt của hơn 300 nghìn điện kế điện tử; các thiết bị máy móc liên quan ở các bưu điện trong vụ Nguyễn Lâm Thái hay giám định các công trình cầu, đường để xác định mức độ thất thoát trong vụ án Bùi Tiến Dũng. Kết luận giám định có ý nghĩa then chốt, và trong tố tụng, nó phải được định lượng cụ thể bằng giá trị quy ra tiền Việt Nam đồng chứ không phải nói chung chung "thất thoát nghiêm trọng", "đặc biệt nghiêm trọng"…

Vụ Nguyễn Lâm Thái có nhiều kết quả giám định khác nhau giữa các bưu điện.

Các vụ án này là những dẫn chứng của sự kéo dài và không thống nhất trong đánh giá chứng cứ. Xuất phát điểm của mâu thuẫn có ngọn nguồn từ kết luận giám định. Không ít lần xảy ra tranh luận gay gắt giữa luật sư với công tố viên, thẩm phán từ kết luận giám định. Nó cũng dễ hiểu, luật sư bào chữa cho bị cáo, nếu lập luận khẳng định được thiệt hại do bị cáo gây ra không lớn như cáo trạng của VKS, có nghĩa mức án thân chủ sẽ thấp hơn hẳn. Hoặc giả dụ có căn cứ để biện minh kết luận giám định là không có cơ sở, thiệt hại không có thì thân chủ có khi được trắng án.

Vụ điện kế, điện tử TP HCM có lẽ việc xác định giá trị, tính thật giả của hơn 300 nghìn chiếc điện kế, điện tử gây bi hài nhất. Khi vụ án nổ ra, người ta cho rằng các điện kế điện tử giả mạo nước ngoài gây thiệt hại rất lớn. Kết luận ban đầu của CQĐT khẳng định con số thiệt hại là 181 tỷ đồng. Thế nhưng, hai giám định viên đại diện của tổ giám định thuộc Bộ Công thương lại tính toán khác, xác định con số thiệt hại chỉ 8,1 tỷ đồng, tức chỉ bằng 4,4% so kết luận của cơ quan tố tụng. Vậy, cùng sự thật là hơn 300 nghìn chiếc điện kế, điện tử được thay giả, tại sao có sự vênh nhau cực lớn như trên? 

Kết luận của CQĐT căn cứ giá trị thiệt hại trên tổng số điện kế, điện tử bị làm giả. Nhưng tổ giám định tư pháp, Bộ Công thương lại tính toán khác. Khi CQĐT có công văn trưng cầu giám định gồm ba vấn đề: chi phí khắc phục hậu quả, chênh lệch giá và tổn hao điện áp của điện kế điện tử trong vụ án.

Kết quả, tổ giám định cho rằng, các điện kế điện tử tuy giả nhưng vẫn "đảm bảo tiêu chuẩn về chất lượng", còn chi phí khắc phục, sửa chữa chỉ là việc thay đổi nhãn mác cho đúng với thực tế hàng sản xuất ở (tháo mác Linkton Singapore rồi dán mác Linkton Vina là xong).

Về tổn hao điện áp, cơ quan này cho rằng khi giám định thấy tổn hao điện áp nhỏ hơn so với các loại điện kế khác và thấp hơn cả tiêu chuẩn đo lường chất lượng quy định rất nhiều (như vậy là điện kế giả còn… tốt hơn điện kế thật!?).

Với lập luận đó, họ đưa ra hai phương án: phương án một giữ nguyên trạng công tơ, chỉ ghi thêm dòng chữ "lắp ráp bởi Linkton Vina" để phù hợp với thực tế là hàng lắp ráp tại Việt Nam. Với phương án trên thì tổng giá trị thiệt hại là 8,1 tỷ đồng. Phương án hai, vẫn giữ nguyên trạng kết cấu bên trong và công tơ, chỉ thay đổi nhãn mác và tên phương tiện đo trên nắp hộp công tơ để phù hợp với chủ sở hữu mới thì tổng giá trị thiệt hại là hơn 9 tỷ đồng. Như vậy, một sự thật nhưng có 3 phương án kết luận giám định!

Với vụ án Nguyễn Lâm Thái, cách tính thiệt hại cũng mỗi nơi một phách. Cùng hành vi và hậu quả nhưng cách tính thiệt hại của giám định viên lại khác nhau, bởi thế khi xét xử, các bị cáo "nhòm ngó" rồi kêu oan! Trong vụ án này, tổ giám định tính thiệt hại bằng cách: tổng giá trị hợp đồng có VAT trừ đi giá giám định rồi cộng chi phí vận chuyển, lắp đặt có VAT, ra thiệt hại. Nhưng nhiều bị cáo lại khăng khăng cho rằng, cách tính đúng phải là: tổng giá trị hợp đồng không có VAT trừ đi giá giám định, cộng phí vận chuyển, lắp đặt không có VAT. Nếu theo cách tính này thì nhiều trường hợp chênh nhau 200 - 300 triệu đồng thiệt hại.

Ông Dương Văn Hòa, Tổ trưởng Tổ giám định tư pháp (Bộ Công thương) giải thích cách tính toán giá trị thiết bị, vật tư mà bưu điện các tỉnh mua của Nguyễn Lâm Thái trong giai đoạn 1999-2005 là "đảm bảo tính trung thực, vô tư, khách quan". Về cách giám định giá, ông cho rằng bảng giá mà các giám định viên đưa ra là lấy theo giá trung bình cao nhất của thiết bị, vật tư theo từng thời điểm, từng hợp đồng…

Thế nhưng, đại diện VNPT, là nguyên đơn dân sự vụ án lại không đồng tình. Đại diện này lý giải, về thiệt hại, tài sản của VNPT là tài sản của Nhà nước, VNPT được Nhà nước giao quản lý, sử dụng sao cho hiệu quả nên việc xác định thiệt hại trong vụ án này cần thiết phải có những cơ quan chuyên môn thẩm định lại

(Còn tiếp)