Hoa tiêu hàng hải Việt Nam: Tìm sự thống nhất, chống độc quyền

Dịch vụ hoa tiêu hàng hải được coi là hoạt động mang tính chuyên ngành với mục đích tối cao đảm bảo an toàn hàng hải, an ninh hàng hải và phòng ngừa ô nhiễm môi trường. Bởi vậy, hoạt động hoa tiêu là dịch vụ công, có thu do Nhà nước quy định và không vì mục đích lợi nhuận. Đây còn là nguyên tắc đã được một số điều ước quốc tế và pháp luật của hầu hết các quốc gia ven biển thừa nhận. Dù vậy, tổ chức hoạt động hoa tiêu hàng hải Việt Nam đang tồn tại những bất cập, gây ảnh hưởng nhất định đến các hoạt động hàng hải...

Nhiều bất cập trong hoạt động

Dịch vụ hoa tiêu hàng hải lần đầu tiên được quy định tại Nghị định 203/CP về giao thông đường biển do Chính phủ ban hành năm 1962 và được phát triển, hoàn thiện hơn trong Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2005.

Hệ thống tổ chức hoa tiêu hàng hải hiện nay có 9 đơn vị, trong đó 5 đơn vị công ty Nhà nước hoạt động công ích (trực thuộc Cục Hàng hải Việt Nam) gồm Công ty Hoa tiêu khu vực 1, 2, 3, 4 và 5; 2 tổ chức hoa tiêu (thuộc Cảng vụ hàng hải) là hoa tiêu Nha Trang, hoa tiêu Quy Nhơn; 1 tổ chức thuộc doanh nghiệp vận tải biển địa phương: Xí nghiệp Hoa tiêu Vũng Tàu; 1 công ty cổ phần hoa tiêu hàng hải TKV của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam.

Trong 5 năm qua, các đơn vị, tổ chức trên đã tổ chức dẫn, dắt an toàn cho 299.140 lượt tàu và cơ bản đáp ứng được nhu cầu hoa tiêu dẫn đường cho các tàu tại Việt Nam, mang lại nguồn thu cho ngân sách Nhà nước.

Tuy vậy, mô hình tổ chức không thống nhất. Theo Quyết định số 2384/QĐ-PC của Bộ trưởng Bộ Giao thông - Vận tải ngày 17/11/1994 quy định, "tổ chức hoa tiêu hàng hải Việt Nam là tổ chức được thành lập và hoạt động dưới sự quản lý thống nhất của Nhà nước về chuyên ngành hàng hải...". Thế nhưng, hiện nay có tới 4 loại hình tổ chức hoa tiêu cùng hoạt động, tạo ra sự chồng chéo về vùng hoạt động và gây khó khăn cho công tác quản lý Nhà nước về chuyên ngành.

Ví như Xí nghiệp Hoa tiêu Vũng Tàu được thành lập năm 1995 do quyết định của UBND tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu; Công ty cổ phần Hoa tiêu hàng hải TKV của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam được thành lập và đi vào hoạt động từ tháng 7/2006 đều "chung" vùng hoạt động với Công ty Hoa tiêu khu vực III.

Rõ ràng, cơ chế tài chính áp dụng khác nhau đối với mỗi loại hình tổ chức, sẽ dẫn đến sự không công bằng về chế độ đối với người lao động và nguồn thu cho Nhà nước. Đã vậy, vai trò quản lý điều hành tại một số tổ chức hoa tiêu đã để xảy ra tình trạng độc quyền doanh nghiệp và thái độ cửa quyền của hoa tiêu khi dẫn đường, doanh nghiệp vì lợi nhuận bất chấp quy định của Nhà nước, bằng mọi giá tham gia vào thị trường cung cấp dịch vụ hoa tiêu, làm thất thoát nguồn thu phí hoa tiêu thuộc ngân sách Nhà nước, không đảm bảo mục tiêu điều hòa kinh phí giữa các doanh nghiệp hoa tiêu phục vụ hoạt động chung.

Cần xây dựng hệ thống hoa tiêu thống nhất

Hiệp hội Hoa tiêu hàng hải quốc tế (IMPA) trong những năm gần đây liên tiếp thông qua các nghị quyết liên quan đến tổ chức và hoạt động của hoa tiêu. Đại hội lần thứ 15 (tháng 5/2000) nêu rõ: Việc thương mại hóa dịch vụ hoa tiêu và sự cạnh tranh giữa các tổ chức hoa tiêu trong khu vực đã gây áp lực lớn và làm giảm an toàn hàng hải.

IMPA kêu gọi Chính phủ các quốc gia xây dựng hệ thống  hoa tiêu thống nhất, không có cạnh tranh và phải đặt mục tiêu cao nhất là đảm bảo an toàn hàng hải vì lợi ích chung cho toàn cộng đồng.

Tại Việt Nam, việc thực hiện các quy định có liên quan của pháp luật chưa được tổ chức hoa tiêu và Cảng vụ hàng hải thường xuyên thực thi nghiêm túc; một số vướng mắc phát sinh trong hoạt động hoa tiêu chưa được giải quyết, xử lý triệt để. Đặc biệt, một số văn bản quy định các tiêu chuẩn, điều kiện kỹ thuật của cầu cảng, luồng lạch chưa sát với thực tế hoặc chưa được sửa đổi, cập nhật kịp thời nên gây ra sự hiểu lầm không đáng có giữa chủ tàu, hoa tiêu và Cảng vụ. Những tồn tại "cố hữu" này có nguyên nhân sâu xa là chưa có hệ thống tổ chức hoa tiêu thống nhất và thường bị tác động của yếu tố khách quan.

Hiện tại, các công ty thực hiện cung ứng dịch vụ hoa tiêu thuộc danh mục Nhà nước nắm giữ 100% vốn thì hàng năm, các công ty này được Nhà nước đặt hàng và giao kế hoạch. Còn lại các doanh nghiệp hoa tiêu tổ chức áp dụng cơ chế tài chính của Luật Doanh nghiệp, hoạt động sản xuất kinh doanh không có cơ quan thẩm quyền giao kế hoạch hàng năm mà phí hoa tiêu được đưa vào doanh thu của doanh nghiệp. Điều này trái với quy định hiện hành và gây thất thoát nguồn thu ngân sách Nhà nước.

Bởi vậy, để xây dựng hệ thống hoa tiêu thống nhất có 2 mô hình tổ chức hoa tiêu là tổ chức Nhà nước và tổ chức tư nhân. Tổ chức hoa tiêu Nhà nước được hoạt động trong các vùng được phân định, phân cấp cụ thể như các nước Đan Mạch, Phần Lan, Italia, Na Uy, Thái Lan. Tổ chức hoa tiêu tư nhân được thành lập theo mô hình nghiệp đoàn như Đức, Tây Ban Nha, Nhật Bản, New Zealand... nhưng các tổ chức này vẫn chịu sự quản lý trực tiếp của chính quyền hàng hải, của Nhà nước.

Đặc biệt, nghị quyết của IMPA nêu rõ: "... Quyết định thúc giục cơ quan chính quyền hàng hải các nước tiếp tục duy trì hoặc trở lại với hệ thống hoa tiêu thống nhất, được quản lý đầy đủ và các cơ quan chính quyền phải thấy được rằng, cạnh tranh trong lĩnh vực hoa tiêu sẽ làm giảm đi sự an toàn hàng hải...". Theo đó, hệ thống hoa tiêu Việt Nam quá cần thiết và sớm tổ chức thống nhất