Khai thác than ở Quảng Ninh: Đặt mục tiêu phát triển bền vững

90% trữ lượng than của cả nước thuộc về tỉnh Quảng Ninh. Đây chính là đặc điểm hình thành vùng công nghiệp khai thác than từ rất sớm. Tuy nhiên, hoạt động khai thác than luôn có những diễn biến phức tạp, gây tác động xấu đến nhiều lĩnh vực.

Thống kê hiện nay cho thấy, trên địa bàn tỉnh có 41 đơn vị khai thác than và 7 đơn vị sàng tuyển, chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV). Ngoài ra, còn có 2 đơn vị là Công ty liên doanh PT Vietmindo Energitama và Công ty Xi măng và Xây dựng Quảng Ninh khai thác trong ranh giới mỏ của TKV.

Đó là chưa kể đến hàng chục doanh nghiệp, cơ sở khai thác than không "chính quy" dưới các danh nghĩa tận thu than, trồng rừng... hình thức khai thác rất thủ công nhưng rất sôi động trong khai thác theo kiểu bóc ngắn cắn dài với sản lượng ước tính hàng triệu tấn/năm mà không tuân theo quy trình lộ vỉa, thiết lập các đường lò. Dĩ nhiên khai thác kiểu này chỉ mang lại lợi ích trước mắt đối với chủ lò, còn hậu quả, tác hại ra sao thì... không cần biết.

Tăng sản lượng khai thác, mừng hay lo?

Vùng khai thác than, chế biến, tiêu thụ than có phạm vi rất lớn, trải dài từ Đông Triều, Uông Bí, Hoành Bồ, Hạ Long và Cẩm Phả. Chỉ riêng khối doanh nghiệp thuộc TKV, sản lượng khai thác đã đẩy mạnh ở mức cao chưa từng thấy. Lấy mốc năm 2005, TKV đã khai thác được 33,12 triệu tấn. Nghĩa là  tăng 175% so với quy hoạch đến năm 2010.

Để có được sản lượng nhảy vọt, vượt công suất thiết kế, nhiều đơn vị đã chạy đua lộ thiên hoá dù rằng đã được quy hoạch ấn định là khai thác theo công nghệ hầm lò. Trong khi đó, công nghệ khai thác lộ thiên được đánh giá là gây tác hại rất lớn về ô nhiễm môi trường, hạn chế độ sâu khai thác. Đến thời điểm này, nhiều mỏ lộ thiên đã âm quá giới hạn cho phép là -300m (so với mặt biển) nhưng vẫn tiếp tục khoan thăm dò khai thác, bất chấp những tác hại về cấu tạo địa chất, làm tiền đề cho những thảm họa khác như lở đất, nhiễm mặn và biến đổi sinh thái.

Ngoài ra, việc đầu tư cơ sở hạ tầng, điều kiện kỹ thuật không tương xứng với tốc độ khai thác tăng chóng mặt nên hậu quả để lại về tác hại môi trường, an toàn lao động đối với khối khai thác than luôn ở nguy cơ cao. Trong năm 2006, tại các doanh nghiệp ngành Than đã xảy ra 33 vụ tai nạn giao thông làm chết 50 người; trong đó có nhiều vụ được xác định là do không đảm bảo an toàn kỹ thuật hoặc do hậu quả để lại từ việc khai thác bừa bãi.

Coi thường luật pháp

Đặc điểm của ngành khai thác than đòi hỏi chiếm dụng một quỹ đất rất lớn để làm khai trường và làm nơi tập kết chất thải. Trong khi đó, khu vực sản xuất than hầu hết đều rất gần với đô thị, khu dân cư và các vùng sản xuất khác, nghĩa là đất đai không chỉ dành riêng cho ngành Than. Thế nhưng, qua cuộc thanh tra thí điểm do Bộ Tài nguyên và Môi trường thực hiện tại một số đơn vị ngành Than dạo trước Tết Nguyên đán, cho thấy tình hình sử dụng đất rất tuỳ tiện. Điển hình: Công ty Than Hà Tu vượt 113ha, Xí nghiệp Than Tân Lập (Công ty Than Hòn Gai) chỉ thuê 1,4ha nhưng sử dụng đến 10 ha, vỉa 14 Công ty Than Hà Lầm cũng vượt 10ha.

Cũng tại cuộc thanh tra này cho thấy hầu hết các đơn vị đều không có giấy phép khai thác than, không ký quỹ phục hồi môi trường và đất đai sau khai thác và khi đóng cửa mỏ, xâm phạm nghiêm trọng Luật Khoáng sản, Luật Môi trường. Đó là các trường hợp như: Xí nghiệp Khai thác than 148 (Tổng Công ty Đông Bắc), Xí nghiệp Than Giáp Khẩu (Công ty Than Hòn Gai), Công ty TNHH một thành viên Than Hồng Thái (Công ty Than Uông Bí), Công ty Cổ phần đầu tư Thương mại và Dịch vụ, Công ty TNHH một thành viên Nước khoáng Công đoàn Quanh Hanh.

Cá biệt Công ty TNHH một thành viên Than Hồng Thái thu gom, quản lý chất thải rắn tại mặt bằng cửa lò +250 vỉa 46 đã không thực hiện đúng nội dung báo cáo đánh giá tác động môi trường đã được phê duyệt.

Cần ghi nhận ngành Than có những đóng góp rất quan trọng trong chỉ số tăng trưởng GDP ngành Công nghiệp Quảng Ninh. Nhưng cũng phải nói thêm rằng, nếu ngành Than đóng góp 1 đồng cho kinh tế địa phương thì địa phương phải bỏ ra nhiều đồng nếu muốn tái tạo hoàn nguyên, khắc phục ô nhiễm môi trường. Và nếu việc khai thác chỉ chạy theo lợi nhuận trước mắt, sản lượng tăng không giới hạn thì chỉ nay mai thôi, nguồn "vàng đen" sẽ cạn kiệt, nước ta sẽ phải... nhập khẩu than.

Vì lẽ trên, giữa tỉnh và ngành Than cần xác định rõ trách nhiệm, nghĩa vụ trong lĩnh vực đưa hoạt động khai thác khoáng sản vào khuôn khổ quản lý theo pháp luật Nhà nước. Đã đến lúc cần đặt mục tiêu phát triển bền vững lên hàng chính yếu