Nhà máy thủy điện nhỏ lỗ do "bán rẻ" điện cho EVN

Đầu tư vài trăm đến hàng nghìn tỷ đồng trong bối cảnh lãi suất ngân hàng lên đến 21-22%/năm, cùng với điều kiện thủy văn bất lợi đang khiến các nhà máy thủy điện nhỏ trên cả nước lâm vào cảnh sống dở chết dở. Trong khi đó, dù giá điện bán đến tay người tiêu dùng tăng, nhưng các nhà máy này cũng chẳng được hưởng lợi gì. Thậm chí, giá bán điện thực tế của họ cho EVN còn thấp hơn khoảng hơn 20% so với chính biểu giá được Bộ Công thương qui định.

Các nhà máy lỗ nặng

Theo tiếp xúc của chúng tôi với chủ nhiều nhà máy thủy điện nhỏ, hiện nay ai khéo thì tiền điện đủ trả tiền lãi ngân hàng, còn lại thì đa phần lỗ vốn. Đơn cử một thủy điện nhỏ ở Hà Giang có công suất 20 MW (đầu tư khoảng 500 tỷ đồng), trong tháng 10 vừa qua tiền điện thu được 2,1 tỷ đồng so với con số đáng ra phải được xấp xỉ hàng chục tỷ.

Theo tính toán của ông Phạm Hải Hà - Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Công nghiệp Việt Long, chủ đầu tư của các nhà máy thủy điện Thanh Thủy 2, Việt Long 1 và Việt Long 2, ở điều kiện lý tưởng nhất thì hiện mỗi MW đầu tư cho thủy điện vẫn lỗ gần 1,5 tỷ đồng/năm.

Nếu nhìn vào thực tế, tình hình có vẻ còn bi đát hơn. Theo đại diện Nhà máy thủy điện Nậm Hô, 10 tháng đầu năm nay họ đang lỗ 11,3 tỷ đồng. Cụ thể, nhà máy có công suất 7,5 MW, với tổng đầu tư là 162 tỷ đồng. Khấu hao tài sản (tính cho 15 năm) là 9 tỷ đồng, trả lãi vay 21,2 tỷ đồng (mức 22,5%/năm), tiền nguyên liệu 0,4 tỷ đồng, sửa chữa thường xuyên 0,4 tỷ đồng, thí nghiệm điện 0,3 tỷ đồng, lương công nhân 2 tỷ đồng... nên tổng chi phí cho 10 tháng là 33,8 tỷ đồng.

Trong khi đó, tiền điện thu về chỉ có 22,5 tỷ đồng. Nguyên nhân của tình trạng lỗ nặng trên là do mọi diễn biến đều bất lợi hơn rất nhiều so với tính toán trên giấy. Đơn cử, nếu thời điểm 2005 - 2007, suất đầu tư cho thủy điện chỉ khoảng 18 đến 20 tỷ đồng/MW, thì nay lên đến 25 tỷ đồng. Lãi suất đang ở mức 12% vọt lên gần gấp đôi, thành 21-22%/năm. Cá biệt, chúng tôi được biết có những chủ đầu tư hiện vẫn đang vay với lãi suất 24%/năm.

Tất cả những khó khăn này cộng với điều kiện thủy văn bất thường, ít mưa (như Lào Cai liên tục 3 tháng vừa qua không có mưa), đã khiến các chủ đầu tư thực sự méo mặt. "Tôi tính sơ sơ từ giờ tới Tết, DN chúng tôi thiếu 20 tỷ đồng tiền trả lãi ngân hàng và các chi phí khác. Bảo thiếu 200 triệu, 2 tỷ đã đành, đây thiếu hẳn 20 tỷ" - một chủ đầu tư thủy điện tại Hà Giang ngao ngán. Nhiều nhà máy đang ở trong tình trạng khó có thể cầm cự lâu hơn.

Các nhà máy thủy điện nhỏ hiện đang gặp rất nhiều khó khăn.

Nên xem xét lại giá bán của thủy điện nhỏ

Một trong những nguyên nhân khiến các chủ đầu tư thủy điện nhỏ đã lỗ còn lỗ nặng hơn là do giá điện bán cho EVN bấy lâu nay không hề thay đổi. Nếu như vào thời điểm 2005-2007, họ bán điện trung bình được 650 đồng/kWh (tương đương 4,2 - 4,5 cent) thì nay cũng vẫn vậy, mặc dù giá điện bán đến tay người tiêu dùng đã tăng hơn 15%.

Thực ra, trên nguyên tắc, giá bán điện của các nhà máy đã được tăng lên sau khi Bộ Công thương ban hành Quyết định 18 (18/7/2008) về bán điện theo chi phí tránh được. Theo đó, giá vào giờ cao điểm mùa khô ở mức rất cao 2.350 đồng/kWh. Mức giá trung bình theo tính toán cũng đạt tới 916 đồng/kWh. Tuy nhiên, trên thực tế, không nhà máy nào đạt được giá điện trung bình tới 800 đồng. Đơn cử Nhà máy thủy điện Nậm Hô bán được mức giá trung bình 768 đồng. Một số nhà máy khác chỉ đạt mức trên 600 đồng.

Nguyên nhân của tình trạng này là do chênh lệch giá bán giữa giờ cao điểm - thấp điểm, mùa khô - mùa mưa. Trừ giờ cao điểm mùa khô mức giá rất cao, nhưng vào thấp điểm, đặc biệt là thấp điểm mùa mưa, giá chỉ đạt khoảng 400 - 500 đồng/kWh. Cũng bởi thế, biểu giá này đã làm nảy sinh bất cập là gây chênh lệch giữa cung và cầu điện.

Các nhà máy thủy điện thì dồn sức phát vào giờ cao điểm để được điện giá cao, trong khi các DN tiêu thụ điện lại chuyển hết qua sản xuất vào ban đêm để tránh giờ cao điểm. Hậu quả là Điều độ Điện lực khu vực Hà Giang - Lào Cai phải yêu cầu các nhà máy cắt giảm phát, gây tranh cãi căng thẳng suốt thời điểm tháng 5, tháng 6 vừa qua.

Được biết, ngày 15/11 vừa qua, Điều độ Điện lực Hà Giang cũng lại vừa có công văn yêu cầu các nhà máy giảm phát giờ cao điểm, và các nhà máy cũng đã có ý kiến phản hồi lên Bộ Công thương. Trong thời điểm lỗ nặng hiện nay, nếu đến giờ cao điểm cũng không được phát, thì các nhà máy thủy điện xem như "chết" kỹ.

Trao đổi với chúng tôi, một chuyên gia trong lĩnh vực điện lực cho biết: Nhà nước nên xem xét về chính sách giá cho thủy điện nhỏ.