Bài 2: Điểm sáng trong tiết kiệm năng lượng, chuyển đổi xanh

 Doanh nghiệp tăng tốc tiết kiệm năng lượng, nâng sức cạnh tranh 

Nhiều DN sản xuất lớn tại Việt Nam đã nâng cao nhận thức và chủ động áp dụng các mô hình tiết kiệm năng lượng hiệu quả, giúp giảm chi phí vận hành và tăng sức cạnh tranh. Ông Nguyễn Tiến Huy, Tổng Thư ký Hội đồng DN Phát triển bền vững Việt Nam – VCCI cho hay, mỗi sáng kiến dù nhỏ cũng mang lại hiệu quả đáng kể, giúp giảm phát thải và đáp ứng tiêu chuẩn môi trường quốc tế.

Tiêu biểu trong ngành thép, Tập đoàn Hòa Phát đã áp dụng nhiều giải pháp kỹ thuật và dự án năng lượng sạch tại Khu liên hợp gang thép Hòa Phát Dung Quất. Tại đây, DN thu hồi và tận dụng nhiệt dư, khí than từ quá trình sản xuất than cốc và luyện gang thép để phát điện, đáp ứng khoảng 90% nhu cầu điện của toàn khu liên hợp. Đồng thời, Hòa Phát triển khai hệ thống thu hồi khí, bụi và tuần hoàn nước làm mát trong dây chuyền luyện thép, tối ưu hóa năng lượng, giảm phát thải và tiết kiệm chi phí vận hành ở quy mô lớn mỗi năm.

Công ty phối hợp với Công ty CP Năng lượng Horus Power triển khai dự án điện mặt trời áp mái giai đoạn 2 (22,5 MWp), nâng tổng công suất lên 79,2 MWp, dự kiến hoàn thành vào quý II/2027. Dự án tạo hơn 115 triệu kWh điện sạch mỗi năm, giảm trên 78.000 tấn CO₂ và đảm bảo nguồn điện ổn định cho sản xuất.

"Nhờ đồng bộ các giải pháp như thu hồi nhiệt dư, công nghệ dập cốc khô, đúc – cán liên tục và điện mặt trời, Thép Hòa Phát Dung Quất hiện tự chủ khoảng 90% điện năng, qua đó giảm chi phí và nâng cao sức cạnh tranh", ông Hoàng Ngọc Phượng, Phó Giám đốc Công ty CP Thép Hòa Phát Dung Quất cho biết.

Theo ông Phan Hữu Giáp, Tổng Quản lý sản xuất, Công ty CP Thép Việt Ý, Công ty đã lắp đặt biến tần cho quạt gió lò nung phôi, tiết kiệm 30–40% điện năng; đồng thời phân tầng hệ thống truyền động, cho phép dừng – chạy độc lập từng đoạn, giảm hao phí. Không chỉ dừng ở tiết kiệm năng lượng, Thép Việt Ý còn đầu tư hơn 20 tỷ đồng xây dựng trạm xử lý khí SO₂, khẳng định cam kết bảo vệ môi trường. Trong giai đoạn tới, DN dự kiến cải tạo lò đốt, chuyển đổi dần sang nhiên liệu sạch như CNG, LNG.

Trao đổi với PV Báo CAND, ông Phạm Văn Việt, Chủ tịch HĐQT Công ty TNHH Việt Thắng Jean (VitaJean) cho biết, tiết kiệm năng lượng đang trở thành “bài toán sống còn” của ngành dệt may, khi chi phí điện chiếm tới 4–6% giá thành. Đón đầu xu hướng, DN đã đầu tư hệ thống điện mặt trời tại hai nhà máy, không chỉ đủ phục vụ sản xuất mà còn có phần dư, qua đó giảm đáng kể chi phí và thúc đẩy quá trình “xanh hóa”.

Không dừng lại ở đó, VitaJean liên tục nâng cấp công nghệ để tối ưu hiệu quả sử dụng năng lượng. DN kết hợp điện mặt trời với ứng dụng AI cân bằng tải điện từ nhà cung cấp châu Âu, giúp giảm 20–40% điện năng tiêu thụ. Từ tháng 6/2025 đến nay, mức tiết kiệm thực tế đạt khoảng 31–32% chi phí điện, con số rất đáng kể khi mỗi nhà máy trước đây chi khoảng 1 tỷ đồng/tháng.

Bên cạnh đó, việc sử dụng pin lưu trữ, vận hành hệ thống theo hướng chuyên nghiệp và quản lý số hóa toàn diện từng công đoạn đã giúp DN tối ưu chi phí một cách bền vững. Tất cả dữ liệu về tiêu thụ năng lượng đều được kiểm soát chặt chẽ, đảm bảo minh bạch và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường.

Ông Phạm Văn Việt khẳng định: “Nhà máy thông minh chỉ là công cụ, còn chuỗi cung ứng xanh mới là mục tiêu cốt lõi.”

Vận hành thông minh và nâng cao nhận thức

Không chỉ đổi mới công nghệ, nhiều DN đã áp dụng hệ thống vận hành thông minh và quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn quốc tế như ISO 50001. Điển hình, tòa nhà Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) sử dụng phần mềm quản lý tòa nhà thông minh BMS để tự động kiểm soát, điều chỉnh thiết bị, qua đó tiết kiệm điện hiệu quả.

Ông Nguyễn Quang Hậu, Trưởng phòng Quản lý vận hành tòa nhà, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng và công nghệ EVN cho biết, tòa nhà được thiết kế tận dụng ánh sáng, thông gió tự nhiên, kính cách nhiệt và vật liệu chống nóng kết hợp hệ thống điều hòa trung tâm với chiller biến tần, bơm nước lạnh, tháp giải nhiệt hiệu suất cao và phần mềm quản lý tòa nhà thông minh BMS giúp tự động điều chỉnh hoạt động thiết bị theo nhu cầu thực tế, tiết kiệm điện năng đáng kể.

EVN thay thế hơn 5.800 bóng đèn T8 bằng đèn LED tiết kiệm điện, áp dụng tiêu chuẩn ISO 50001. Công tác bảo vệ môi trường cũng được chú trọng với xử lý rác thải, nước thải đạt chuẩn và xây dựng cảnh quan xanh, góp phần giảm phát thải CO₂ và cải thiện chất lượng không khí. Nhờ đó, Tòa nhà EVN đã được Bộ Công Thương trao giải Nhất về hiệu quả năng lượng trong công trình xây dựng năm 2024 và chứng nhận công trình năng lượng xanh 5 sao của TP Hà Nội.

Tòa nhà Corner Stone (16 Phan Chu Trinh, Hà Nội) là một trong những công trình quy mô lớn tiên phong lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái, giúp giảm chi phí điện và thể hiện cam kết phát triển tòa nhà xanh, thân thiện môi trường. Ở Hà Nội, nhiều nhà máy và tòa nhà như Terumo Việt Nam, Hanwha Aero Engines, Vietcombank, Indochina Plaza, Aeon Mall Hà Đông…, cũng đẩy mạnh sử dụng năng lượng sạch và ứng dụng hệ thống BMS để quản lý hiệu quả điện, điều hòa, chiếu sáng.

Ông Đào Trung Dũng, Phó Giám đốc phụ trách kỹ thuật Công ty CP Xi măng Quán Triều (Thái Nguyên) cho biết, ngành xi măng tiêu thụ nhiều năng lượng và phát thải lớn, vì vậy công ty đã lắp biến tần cho các công đoạn tiêu thụ điện lớn và triển khai dự án phát điện tận dụng nhiệt thừa từ khí thải lò nung, dự kiến hoàn thành năm 2028. Ngoài ra, DN từng bước thay nhiên liệu hóa thạch bằng rác thải nhựa công nghiệp để giảm than trong sản xuất clinker. Ông Dũng kỳ vọng cơ chế tín dụng ưu đãi và hợp tác công – tư sẽ giúp DN đầu tư chuyển đổi xanh.

Tương tự, ông Nguyễn Văn Thiều, Phó Giám đốc Tôn Đông Á cũng cho biết, mỗi tháng, nhà máy chi phí hơn 24 tỷ đồng tiền điện và 22 tỷ đồng khí đốt. Thông qua kiểm toán năng lượng, DN đã lắp biến tần cho hệ thống bơm làm mát, áp dụng điều khiển tự động, tiết kiệm chi phí sản xuất. Đặc biệt, công ty đã đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất 3,4 MW, cung cấp năng lượng sạch cho sản xuất. Theo ông Thiều, các giải pháp tiết kiệm năng lượng không chỉ giúp giảm chi phí, mà còn thay đổi tư duy quản lý kỹ thuật và mở ra hướng ứng dụng công nghệ mới.

Trong ngành sản xuất giấy, Tổng công ty Giấy Việt Nam (VINAPACO) tại Phú Thọ là điển hình về tiết kiệm năng lượng. Trước đây, công ty dùng lò hơi đốt than kém hiệu quả, tiêu tốn nhiều nhiên liệu và phát thải lớn. Sau đó, VINAPACO đã đầu tư hệ thống đồng phát nhiệt – điện (CHP) sử dụng sinh khối, đạt hiệu suất trên 75%, giúp giảm chi phí và lượng CO₂ hàng năm.

Ngoài ra, nhiều DN trong các ngành xi măng, dệt may, thủy sản và logistics cũng áp dụng các công nghệ tiết kiệm năng lượng như tận dụng nhiệt thải phát điện, lắp điện mặt trời mái nhà, số hóa quản lý vận tải để tối ưu tuyến đường và giảm tiêu hao nhiên liệu. Những mô hình này không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn góp phần giảm phát thải, nâng cao hiệu quả sản xuất và hướng tới phát triển bền vững.

Văn hóa tiết kiệm năng lượng – Nền tảng phát triển bền vững

Tiết kiệm năng lượng không còn là giải pháp đơn lẻ mà đang dần trở thành “văn hóa” trong cộng đồng DN và xã hội. Nhiều DN đã chủ động triển khai các mô hình sáng tạo, tiêu biểu như hệ thống làm mát thông minh tại kho SPX Vĩnh Long do Công ty Cổ phần cơ điện và xuất nhập khẩu Toàn Cầu triển khai, giúp tiết kiệm tới 36% điện năng mỗi năm, tương đương gần 200.000 kWh/năm. Đây là minh chứng rõ nét rằng, đầu tư đúng hướng không chỉ giúp giảm chi phí mà còn giảm phát thải, thúc đẩy phát triển bền vững. Bà Nguyễn Thị Lâm Giang, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Bộ Công Thương cho rằng, mô hình này có thể nhân rộng cho kho vận, nhà máy và trung tâm phân phối tại Việt Nam, góp phần tiết kiệm năng lượng và giảm khí nhà kính.

Dù chi phí đầu tư ban đầu cao, nhiều DN, đặc biệt trong lĩnh vực xuất khẩu vẫn tích cực triển khai điện mặt trời áp mái và các giải pháp tiết kiệm năng lượng để đáp ứng yêu cầu sản xuất xanh, giảm phát thải từ thị trường quốc tế. Các chương trình hỗ trợ và công nhận cơ sở sử dụng năng lượng xanh cũng góp phần thúc đẩy DN đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh.

Khảo sát của Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019–2030 cho thấy, tiềm năng tiết kiệm còn rất lớn, đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp, chiếm hơn 50% tổng tiêu thụ năng lượng, với khả năng tiết kiệm 20–30%. Hiện cả nước có hơn 3.000 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, tiêu thụ trên 80 tỷ kWh mỗi năm. Nếu các DN này tiết kiệm tối thiểu 2% điện năng, có thể giảm khoảng 1,6 tỷ kWh, tương đương hơn 3.200 tỷ đồng mỗi năm; và nếu hơn 30 triệu khách hàng cùng thực hành tiết kiệm, hiệu quả mang lại sẽ rất lớn.

Ở cấp hộ gia đình, việc tiết kiệm điện, nước và sử dụng thiết bị hiệu quả tuy nhỏ lẻ nhưng góp phần hình thành thói quen bền vững và tạo ra giá trị lớn khi được nhân rộng.

Với DN, tiết kiệm năng lượng không chỉ giúp giảm chi phí mà còn nâng cao hiệu quả sản xuất và giá trị thương hiệu, nhất là khi đây là khu vực tiêu thụ năng lượng và phát thải lớn.

Tiết kiệm điện đang trở thành động lực quan trọng cho phát triển xanh. Ông Lê Ánh Dương, Phó Tổng Giám đốc EVNHANOI cho rằng, việc thay đổi thói quen sử dụng điện của cộng đồng không chỉ giúp giảm áp lực hệ thống, đảm bảo an ninh năng lượng mà còn góp phần xây dựng một đô thị xanh, bền vững trong tương lai.

Để tiết kiệm năng lượng hiệu quả, ông Dương Chí Công, chuyên gia năng lượng, Giám đốc kỹ thuật Công ty Cổ phần Giải pháp Công nghệ Việt Nam (VETS) cho rằng, DN cần tiếp cận tổng thể, trong đó kiểm toán năng lượng là bước quan trọng để đánh giá và tối ưu sử dụng. Tùy từng ngành, các giải pháp cụ thể như tận dụng nhiệt thải (xi măng, thép), cải tiến hệ thống hơi, điều hòa (dệt may), nâng cấp thiết bị (nhựa, giấy) hay tối ưu làm lạnh (thực phẩm, thủy sản) sẽ mang lại hiệu quả rõ rệt. Áp dụng công nghệ hiệu suất cao không chỉ giúp giảm chi phí mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng tiêu chuẩn xanh và mở rộng thị trường. Đồng thời, DN cần chủ động tiếp cận chính sách hỗ trợ để thúc đẩy chuyển đổi hiệu quả.

Về giải pháp thực tiễn, ông Nguyễn Anh Dũng, chuyên gia năng lượng của Quỹ châu Á cho rằng, Việt Nam cần tập trung vào các lĩnh vực có tiềm năng tiết kiệm năng lượng lớn như giao thông với xe buýt điện, xe điện cá nhân và mở rộng hạ tầng trạm sạc; xây dựng với mô hình công trình xanh, vật liệu tiết kiệm năng lượng và điện mặt trời mái nhà; công nghiệp với tiêu chuẩn hiệu suất tối thiểu cho thiết bị và khuyến khích thay thế thiết bị cũ. Ông Nguyễn Anh Dũng đề xuất cần sớm triển khai tín dụng xanh, hỗ trợ lãi suất để thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, qua đó góp phần đạt mục tiêu tiết kiệm năng lượng 8–10% vào năm 2030.

Theo các chuyên gia, để đạt mục tiêu Net Zero, chuyển dịch năng lượng cần gắn với thay đổi toàn diện cách sử dụng theo hướng tiết kiệm, hiệu quả, ứng dụng công nghệ và mở rộng các giải pháp hấp thụ khí nhà kính như bảo vệ rừng, phát triển sinh khối thay thế nhiên liệu hóa thạch.

Tiết kiệm năng lượng là chiến lược dài hạn, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, DN và người dân, nhằm vừa vượt qua thách thức năng lượng, vừa thúc đẩy tăng trưởng bền vững.