Bài cuối:  Đâu là nguyên nhân gây cản trở dòng vốn đầu tư công?

Cả nước sẽ triển khai hàng loạt dự án trọng điểm quốc gia quy mô rất lớn như đường sắt cao tốc Bắc - Nam, hệ thống đường cao tốc với mục tiêu hoàn thành 5.000 km vào năm 2030, cùng nhiều dự án metro, cầu, cảng trọng điểm khác... kéo theo đó thách thức về tiến độ, chất lượng và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công cũng sẽ rất lớn.

“Nút thắt” giải phóng mặt bằng

TS Đỗ Thiên Anh Tuấn nhận định, những khó khăn trong triển khai và giải ngân vốn đầu tư công trên cả nước phản ánh các điểm nghẽn mang tính hệ thống, gắn chặt với toàn bộ quy trình thực thi của đầu tư công. Quy trình này bắt đầu từ khâu chuẩn bị dự án, phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện, cho đến vận hành và khai thác sau đầu tư. Có thể nhận diện 12 nút thắt cơ bản tồn tại dai dẳng qua nhiều năm và có xu hướng trở nên phức tạp hơn khi quy mô đầu tư công ngày càng lớn. Trong đó GPMB và tái định cư là điểm nghẽn phổ biến và dai dẳng nhất.

Mặc dù khung pháp lý ngày càng được hoàn thiện, nhưng đơn giá bồi thường chậm cập nhật theo thị trường, thiếu quỹ đất tái định cư được chuẩn bị sẵn cùng với quy trình thẩm định kéo dài khiến mặt bằng thi công không thể bàn giao đúng tiến độ. Ở nhiều nơi, tái định cư chưa được coi là điều kiện tiên quyết để thu hồi đất, làm phát sinh tình trạng mặt bằng bị “treo” kéo dài.

Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng Nguyễn Thế Minh cho rằng, có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến việc giải ngân vốn đầu tư công chậm như trình tự, thủ tục triển khai các dự án đầu tư công thường qua rất nhiều khâu, nhiều bước, nhiều bộ, ngành. Điều này khiến thời gian chuẩn bị đầu tư kéo dài do phải chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng; quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; đánh giá tác động môi trường; thẩm định phê duyệt dự án…

Ngoài ra còn có nguyên nhân các chủ đầu tư đăng ký kế hoạch vốn hằng năm không sát với nhu cầu thực tế; việc tổ chức triển khai thi công các dự án chậm, thậm chí ngoài tầm kiểm soát của chủ đầu tư và các nhà thầu do công tác GPMB, cung ứng vật liệu xây dựng (VLXD). Trong đó ông Nguyễn Thế Minh cho rằng, công tác GPMB luôn là nút thắt và cần đi trước một bước.

Nhưng với các công trình trải dài theo tuyến, chủ đầu tư và địa phương chỉ có thể xác định chính xác phạm vi cần GPMB sau khi hồ sơ thiết kế kỹ thuật được duyệt, điều này không đáp ứng yêu cầu thực tế, đặc biệt là cho vấn đề tái định cư, di dời hạ tầng phục vụ dự án. Từ đó dẫn tới hệ lụy là nhiều dự án phải chờ GPMB kéo dài 2-3 năm, thậm chí là 7-8 năm, khi có mặt bằng cũng không liên tục, “xôi đỗ”. Đến khi đủ mặt bằng, nhà thầu không thể huy động thiết bị do đã có các công trình khác. Tình trạng này khiến dự án chậm tiến độ kéo dài, ảnh hưởng lớn đến việc giải ngân vốn đầu tư công.

Được chỉ định mỏ cung cấp, vẫn căng thẳng về thiếu cát, đá

Phó Chủ tịch VCCI Võ Tân Thành cho biết, trong giai đoạn phát triển mới, đầu tư công cần được nhìn nhận như một đòn bẩy nâng cao năng suất tổng hợp của nền kinh tế. Mỗi dự án đầu tư công, nếu được thiết kế và triển khai hiệu quả, phải góp phần giảm chi phí logistics, chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, mở rộng không gian phát triển và tăng cường kết nối vùng. Đồng thời đầu tư công phải thực sự dẫn dắt đầu tư tư nhân, thúc đẩy đổi mới công nghệ và tổ chức sản xuất.

Từ thực tiễn triển khai đầu tư công giai đoạn 2021-2025 có thể nhận diện rõ một số nút thắt mang tính hệ thống. Đó là những vướng mắc không chỉ xuất hiện ở một vài dự án hay một vài địa phương, mà lặp đi lặp lại ở nhiều cấp, nhiều ngành.  Các nút thắt này khiến nhiều dự án chậm tiến độ, tăng chi phí, làm giảm hiệu quả lan tỏa của đầu tư công đối với nền kinh tế. Nếu không được tháo gỡ căn cơ, những hạn chế này sẽ tiếp tục tái diễn trong giai đoạn 2026–2030, khi quy mô vốn đầu tư công được mở rộng mạnh mẽ.

Trong số đó, ông Võ Tân Thành đã chỉ ra điểm nghẽn về nguồn cung và giá vật liệu xây dựng, nhất là cát, đá và vật liệu san lấp. Tình trạng này đang tác động trực tiếp đến tiến độ và chi phí của nhiều dự án hạ tầng trọng điểm. Các vướng mắc về thủ tục cấp phép mỏ, cơ chế liên kết vùng, điều chỉnh giá và khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp cung ứng vật liệu vẫn chưa được giải quyết một cách đồng bộ và hiệu quả.

Về tình trạng thiếu VLXD, mặc dù thời điểm phải hoàn thành việc thông xe kỹ thuật đã cận kề, nhưng chủ đầu tư Dự án thành phần 2 của tuyến cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu vẫn phải đi gỡ vướng để đảm bảo nguồn cát, đá cấp cho dự án. Báo cáo với Bộ Xây dựng về tình hình thực hiện, cam kết hoàn thành thông xe kỹ thuật đối với đoạn cao tốc này vào cuối tháng 10/2025, ông Nguyễn Văn Long, Phó Giám đốc BQL dự án 85 đã thông tin rằng, tổng nhu cầu đất đắp của Dự án thành phần 2 lên tới 3,2 triệu m³.

Để cung cấp đất đắp cho dự án, UBND tỉnh Đồng Nai đã cấp phép khai thác 3 mỏ, nhưng các nhà thầu vẫn phải sử dụng thêm nguồn đất đắp, đất tận thu tại 6 mỏ thương mại khác. Tuy nhiên, các mỏ thương mại đã không đáp ứng đủ trữ lượng và công suất khai thác trong khi các mỏ được chỉ định thì bị vướng thủ tục, mới chỉ được địa phương cấp phép khai thác từ cuối năm 2024 hoặc tháng 3/2025, điều này gây ảnh hưởng đến tiến độ dự án.

Đối với đá xây dựng, tổng nhu cầu của Dự án thành phần 2 cũng lên tới 1,032 triệu m³. Để đảm bảo nguồn đá xây dựng cho dự án, tỉnh Đồng Nai đã chỉ định các mỏ cung cấp hơn 689,7 nghìn m³, còn lại dự án phải sử dụng 250 nghìn m³ đá từ các mỏ thương mại khác. Nhưng thời gian qua tại khu vực này có nhiều dự án trọng điểm cũng đang triển khai như sân bay Long Thành, đường Vành đai 3, Dự án thành phần 1… khiến hầu hết các mỏ đá không đáp ứng khả năng cung cấp theo tiến độ.

Một số mỏ được địa phương chỉ định cung cấp cho dự án nhưng chất lượng đá không đáp ứng yêu cầu sử dụng cho bê tông nhựa. Mỏ Tân Cang 8 gần như không có khả năng cung cấp nguồn đá 114 nghìn m³ theo chỉ định; mỏ Núi Sò (TP Hồ Chí Minh) đã khai thác hết trữ lượng được cấp trong năm 2025; mỏ Núi Nứa chỉ cung cấp được đá làm vật liệu dạng hạt, vì vậy thực tế dự án thành phần 2 còn thiếu khoảng 138 nghìn m2 đá xây dựng.

Để giải quyết tình trạng này, khi đó BQL dự án 85 đã phải phối hợp với Sở NNMT tỉnh Đồng Nai và Sở NNMT TP Hồ Chí Minh xin tăng công suất khai thác cho năm 2025. Ngoài ra đại diện BQL dự án 85 đã kiến nghị với Bộ Xây dựng có ý kiến với UBND tỉnh Đồng Nai để địa phương yêu cầu có mỏ tăng công suất khai thác, đáp ứng cung cấp theo tiến độ dự án.

Riêng đối với mỏ đất Phước Bình, địa phương cần chỉ đạo, yêu cầu chủ mỏ phải ưu tiên tối đa, cấp đủ khối lượng còn lại cho dự án là 300 nghìn m³ trước khi cấp phép khai thác, cung cấp cho dự án khác. Đồng thời có ý kiến với TP Hồ Chí Minh để địa phương cho phép nâng công suất khai thác đá trong năm 2025 với mỏ Núi Sò và cho phép tiếp tục khai thác đá tại mỏ 3B xã Châu Pha để cung cấp cho dự án.

Chỉ đạo việc đảm bảo tiến độ các dự án trọng điểm trên địa bàn vào tháng 11/2025, Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai cho rằng, Dự án thành phần 1 cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu còn cần tới 800 nghìn m³ đất đắp nền đường, trong khi chủ đầu tư và nhà thầu không có biện pháp xử lý dù ngày 19/12/2025 đoạn này phải được thông xe kỹ thuật.

Tại TP Hồ Chí Minh, thời gian qua chủ đầu tư các công trình giao thông, hạ tầng đô thị trọng điểm cũng đã phải nhiều lần kiến nghị thành phố hỗ trợ trước thực trạng nguồn cung cát, đá xây dựng không đáp ứng kịp tiến độ thi công.

Về khó khăn liên quan đến nguồn vật liệu xây dựng trên địa bàn, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ Nguyễn Văn Hòa cũng cho rằng, trong thời gian ngắn, nhiều tỉnh, thành vùng Đồng bằng sông Cửu Long đồng loạt triển khai các dự án hạ tầng quy mô lớn, đặc biệt là các dự án giao thông.

Tách riêng giải phóng mặt bằng và giải bài toán thiếu cát, đá xây dựng

TS Phạm Viết Thuận - Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP Hồ Chí Minh cũng nhận định, trong GPMB khó khăn nhất là khâu xác định giá đất, lập phương án bồi thường và tái định cư. Từ đó, để khâu này không gây ảnh hưởng tới dự án đầu tư công, nhiều chuyên gia cho rằng cần tách GPMB thành dự án độc lập. Nhất là khi kinh phí để GPMB, bố trí TĐC cho người dân cao hơn rất nhiều do với chi phi xây dựng công trình, chẳng hạn Dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm chi phí cho GPMB cao gấp hơn 3,5 lần chi phí xây dựng; tuyến đường Vành đai 3, đoạn qua địa bàn TP Hồ Chí Minh cũ có vốn đầu tư xây dựng là 22.412 tỷ đồng, thì chi phí GPMB đã ở mức 18.975 tỷ đồng…  

Tắc nghẽn trong giải ngân vốn đầu tư công do chậm GPMB, giá vật liệu xây dựng “leo thang” những năm gần đây đã khiến dự án đồng loạt đội vốn dẫn đến thực trạng là phần vốn dành cho khoản chi phí khác và chi phí dự phòng chiếm tỷ lệ khá cao trong tổng mức đầu tư dự án. Tại TP Hồ Chí Minh, Dự án cải tạo môi trường kênh Tham Lương thời điểm được phê duyệt tổng vốn đầu tư là 8.200 tỷ đồng, khoản kinh phí dự phòng đã lên tới hơn 815 tỷ và khoản chi phí khác cũng ở mức 106 tỷ đồng; khi dự án này được điều chỉnh tổng vốn đầu tư lên 9.030 tỷ đồng, 2 khoản trên vẫn hơn 629 tỷ đồng.

Về nguyên nhân dẫn tới tình trạng thiếu VLXD, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng) Nguyễn Thế Minh cho rằng, quy định quản lý khoáng sản làm VLXD thông thường cũng giống như khoáng sản quý hiếm. Quy định như vậy khiến trình tự, thủ tục cấp phép khai thác kéo dài.

Ngoài tình trạng VLXD được thả nổi theo cơ chế thị trường, không có sự can thiệp của cơ quan quản lý Nhà nước, thì các mỏ chủ yếu phục vụ nhu cầu trên địa bàn với công suất khai thác thấp và mức giá do doanh nghiệp tự kê khai, hạch toán. Do đó, khi triển khai đồng loạt các dự án lớn, nhu cầu VLXD tăng rất cao dẫn đến khan hiếm, găm hàng, ép giá, thổi giá… khiến dự án chậm tiến độ do thiếu VLXD cũng như đội vốn, ảnh hưởng lớn đến giải ngân vốn đầu tư công.

Để giải quyết tình trạng này, Chính phủ đã ban hành các nghị quyết cho phép cấp nguồn VLXD từ các mỏ trực tiếp cho nhà thầu; cho phép nâng công suất các mỏ đang khai thác để giải quyết bài toán thiếu hụt nguồn cung. Tuy nhiên, thủ tục vẫn kéo dài, chưa đáp ứng nhu cầu thực tiễn. Đối với các dự án quan trọng quốc gia, Quốc hội đã ban hành chính sách đặc thù về cấp mỏ VLXD thông thường cho 21 dự án, có hiệu lực đến hết ngày 30/6/2025, trong đó có việc giao mỏ trực tiếp cho nhà thầu, miễn thủ tục cấp phép… song do lần đầu áp dụng, các địa phương khá lúng túng nên vẫn chưa thực hiện được nhiều.

TS Võ Minh Đức - Phó Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp khoáng sản TP Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Hội VLXD Việt Nam cho biết, trong quy hoạch vùng Đông Nam Bộ thời kỳ 2021-2030 tầm nhìn đến năm 2050; quy hoạch vùng Đồng bằng sông Cửu Long thời kỳ 2021 - 2030 tầm nhìn đến năm 2050, chi tính riêng nhiệm vụ phát triển kết cấu hạ tầng ở các khu vực này đến năm 2030, đầu tư xây dựng mới và nâng cấp khoảng 1.700 km đường bộ cao tốc; khoảng 4.000 km đường QL, 4 cảng hàng không, 13 cảng biển, 11 cụm cảng hành khách và 13 cụm cảng hàng hóa đường thủy, chưa kể nhiệm vụ phát triển hệ thống hạ tầng đô thị.

Trong đó chỉ riêng khối lượng công trình hạ tầng được đầu tư công, nhu cầu VLXD đã rất lớn, nhưng cản trở lớn đối với tiến độ các dự án là nguồn cung và giá VLXD.  Trong khi đó, nguồn cung cấp VLXD cho khu vực miền Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, chủ yếu được khai thác trên địa bàn TP Hồ Chí Minh và một phần ở tỉnh Đồng Nai.

Tại TP Hồ Chí Minh hiện có 83 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khai thác mỏ VLXD với tổng số 96 điểm mỏ đang hoạt động, gồm 48 mỏ đá với công suất được cấp phép 25 triệu m³/năm, khai thác thực tế đạt trên 17 triệu m³ trong năm 2025, những năm tới có khả năng giảm thấp do một số vướng mắc về thủ tục và thời hạn giấy phép hết hạn trong khi trữ lượng đá xây dựng tại khu vực này đã được quy hoạch và đánh giá lên đến trên 1.000 triệu m3.

Về đất đắp, khu vực này có 30 điểm mỏ, công suất cấp phép là 4,35 triệu m³/năm, nhưng sản lượng khai thác thực tế năm 2025 chỉ đạt khoảng 1,03 triệu m³. Về nguồn cát xây dựng, trừ các mỏ cấp cho dự án Cần Giờ, trong khu vực chỉ có 9 giấy phép với công suất cấp phép 400 nghìn m³/năm, nhưng năm 2025 khối lượng khai thác đạt 230 nghìn m³; nguồn vật liệu san lấp hiện có 6 mỏ đang hoàn thiện hồ sơ…

Tuy nhiên, chỉ riêng nhu cầu VLXD của TP Hồ Chí Minh cho các dự án đầu tư công năm 2026 đã khoảng 26 triệu m³ đá xây dựng. Vì vậy nếu phải đáp ứng cho các công trình trọng điểm khu vực miền Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, nhu cầu sẽ gấp đôi trong khi việc cung ứng VLXD thực hiện theo cơ chế liên tỉnh, liên kết vùng hiện chưa có lời giải.