Bài cuối: Năng lượng tái tạo – Hành động xanh lợi ích cộng đồng

Lan tỏa lối sống xanh từ những hành động nhỏ

Chuyển dịch năng lượng không chỉ là nhiệm vụ của chính phủ hay các tập đoàn lớn mà còn bắt đầu từ từng hộ gia đình, từng cá nhân. Tại Việt Nam, các nguồn NLTT như điện mặt trời, điện gió, sinh khối hay thủy điện nhỏ đang dần trở thành lựa chọn thiết yếu. Điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) đã trở thành một xu hướng phổ biến, giúp người dân tự chủ hơn trong việc sử dụng năng lượng, đồng thời hình thành thói quen sống xanh: Sử dụng điện hợp lý, tận dụng ánh sáng và thông gió tự nhiên, giảm tiêu thụ năng lượng lãng phí.

Tại tỉnh  Thái Nguyên, một trang trại chăn nuôi ở xã Văn Hán mới đây đã lắp 156 tấm pin mặt trời áp mái, kết nối hệ thống hòa lưới bán tải không lưu trữ. Theo anh Phan Việt, Công ty CP Đầu tư Xây dựng và Phát triển Phú An 589, hệ thống này giúp trang trại vận hành các thiết bị như quạt gió công suất lớn, máy bơm nước liên tục từ sáng tới tối.

Với mức đầu tư khoảng 420 – 450 triệu đồng, trang trại có thể tiết kiệm 25 – 30 triệu đồng/tháng vào mùa nắng cao điểm. Thực tế vận hành tại nhiều công trình cùng mức đầu tư, công suất như vậy cho thấy mức tiết kiệm trung bình 15 – 20 triệu đồng/tháng trong cả năm, giúp thu hồi vốn từ 3 – 4 năm, giảm 70–80% mức tiêu thụ điện lưới.

Không chỉ các trang trại, nhiều hộ gia đình cũng bắt đầu mạnh dạn đầu tư ĐMTMN. Một gia đình tại Hà Nội, ông Nguyễn Hoàng Giao (phường Việt Hưng) cho biết, thủ tục đăng ký lắp đặt điện mặt trời hiện đã được số hóa, giúp người dân dễ dàng tiếp cận và triển khai. Gia đình ông đầu tư hệ thống 6kWp kèm pin lưu trữ, mỗi tháng tiết kiệm hơn 1,5 triệu đồng tiền điện, đặc biệt hiệu quả trong những tháng cao điểm nắng nóng. Không chỉ dừng lại ở lợi ích kinh tế, ông còn chia sẻ kinh nghiệm với hàng xóm, góp phần lan tỏa xu hướng sử dụng năng lượng sạch trong cộng đồng.

Tương tự, gia đình chị Trần Thu Thùy (số nhà 35 ngõ 113 đường Cao Kỳ Vân, phường Bắc Giang, Bắc Ninh) sau khi lắp đặt hệ thống ĐMTMN với công suất lắp đặt là 16kWp và có hệ thống lưu trữ BESS công suất 16kWh đã giảm tiền điện sử dụng hàng tháng từ 4-5 triệu đồng xuống còn 500-700 nghìn đồng.

Những ví dụ này chứng tỏ rằng NLTT không chỉ mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp mà còn nâng cao tính chủ động, giảm rủi ro mất điện trong thời tiết cực đoan.

Theo các chuyên gia, mỗi 1 kWp điện mặt trời lắp trên mái nhà trung bình tạo ra 3,5–4,5 kWh/ngày. Một hệ thống 5 kWp có thể đáp ứng phần lớn nhu cầu sinh hoạt của hộ gia đình đô thị. Chi phí đầu tư đã giảm đáng kể trong những năm gần đây, thời gian hoàn vốn rút xuống còn 4–5 năm, thậm chí dưới 5 năm ở khu vực phía Bắc.

 Được biết, vào cuối năm 2025, hệ thống 10 kWp cho hộ gia đình có diện tích mái trên 100 m² có giá khoảng 70–90 triệu đồng (chưa gồm pin lưu trữ); lắp thêm pin lưu trữ chỉ tăng 15–20 triệu đồng. So với trước năm 2022, mức đầu tư giảm 30–40%. Với một hộ đô thị sử dụng 650–750 kWh/tháng, một hệ thống 7 kWp giúp giảm 40–50% lượng điện mua từ lưới điện ban ngày.

Không chỉ hộ gia đình, các DN cũng đang tích cực “xanh hóa” hoạt động sản xuất. Việc đầu tư năng lượng tái tạo, tối ưu quy trình vận hành và áp dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng giúp DN giảm chi phí, nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng yêu cầu xuất khẩu khắt khe về môi trường.

Đơn cử như Tổng Công ty CP May Bắc Giang LNG đã đầu tư 11 tỷ đồng lắp hệ thống ĐMTMN 1.700 kWp cho 11.000 m² nhà xưởng. Sau khi vận hành, nhiệt độ trong xưởng giảm 3–4°C, chi phí điện hàng tháng giảm 300–320 triệu đồng, dự kiến tiết kiệm 4 tỷ đồng/năm và hoàn vốn sau 3 năm. Ngoài lợi ích chi phí, việc sử dụng năng lượng sạch còn giúp DN đáp ứng tiêu chuẩn đối tác quốc tế, mở rộng cơ hội tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Hay, Công ty TNHH Precision Technology Component Fulian (Công ty con của Tập đoàn Hồng Hải) ở Khu Công nghiệp Quang Châu, Bắc Ninh lắp 16,833 MWp ĐMTMN, qua theo dõi, chi phí tiền điện hàng tháng của DN đã giảm khoảng 2,7 tỷ - 3 tỷ đồng.

Trao đổi với PV Báo CAND, ông Ngô Đức Dũng, Phó trưởng phòng Kinh doanh Công ty Điện lực Bắc Ninh cho biết, trên lưới điện tỉnh Bắc Ninh hiện nay có tổng số 1.455 tổ chức, cá nhân đã đầu tư lắp đặt hệ thống ĐMTMN với tổng công suất lắp đặt là 176 MW. Trong đó có 369 tổ chức, cá nhân đã lắp đặt với mục đích tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất là 141 MW. Tính đến tháng 3/2026, tổng công suất phát của các nguồn ĐMTMN đang hỗ trợ khoảng 5% công suất tiêu thụ hệ thống điện toàn tỉnh vào khung giờ cao điểm ngày.

Số liệu đến cuối năm 2025 cho thấy hàng nghìn hộ gia đình tại phía Bắc đã lắp đặt ĐMTMN với tổng công suất hàng trăm MW, nhiều hệ thống còn tích hợp pin lưu trữ, nâng cao khả năng tự chủ năng lượng và giảm phụ thuộc vào lưới điện quốc gia.

Theo thống kê của Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) – DN quản lý 17 Công ty Điện lực các tỉnh phía Bắc (trừ Hà Nội), tính đến ngày 31/12/2025, EVNNPC đã tiếp nhận thông báo từ 1.673 khách hàng đăng ký phát triển hệ thống ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất 438,5 MW. Trong đó, 1.599 khách hàng đã hoàn thành lắp đặt, nghiệm thu và đưa vào vận hành với tổng công suất 323,6 MW; 74 khách hàng đang triển khai, dự kiến bổ sung 114,9 MW trong thời gian tới. Ngoài ra, đã có 454 MWp công suất ĐMTMN do các tổ chức, cá nhân tự đầu tư lắp đặt, kèm theo hệ thống lưu trữ (BESS) khoảng 8.600kWh.

Những con số này cho thấy chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam đang diễn ra mạnh mẽ từ hộ gia đình đến DN, tạo nền tảng cho phát triển bền vững. ĐMTMN không chỉ bổ sung nguồn điện tại chỗ, giảm áp lực lưới điện mà còn góp phần xanh hóa ngành điện và bảo đảm an ninh năng lượng.

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, đến năm 2030, mục tiêu là 50% tòa nhà công sở và 50% hộ gia đình sử dụng ĐMTMN tự sản, tự tiêu- phục vụ nhu cầu tại chỗ, không bán lên lưới điện quốc gia.

Nâng cao nhận thức cộng đồng

Bên cạnh việc đầu tư công nghệ, truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi thói quen và nâng cao nhận thức. Theo ông Ngô Đức Dũng, sự bứt tốc mạnh mẽ của công nghiệp với 35 khu công nghiệp, 96 cụm công nghiệp cùng mức tăng trưởng điện trên 10%/năm đang đặt ra áp lực lớn, buộc địa phương phải chuyển nhanh sang sử dụng năng lượng hiệu quả và bền vững.

Trước thực tế đó, Điện lực Bắc Ninh đã chủ động “đi trước một bước”: phối hợp chặt chẽ với các sở, ngành lan tỏa thông điệp tiết kiệm điện; hỗ trợ DN ứng dụng công nghệ hiện đại, tối ưu vận hành; đưa tiêu chí sử dụng năng lượng hiệu quả ngay từ khâu thẩm định đầu tư; đồng thời triển khai nhiều mô hình truyền thông sáng tạo, kết hợp nền tảng số để tiếp cận rộng rãi cộng đồng. Không chỉ dừng ở khẩu hiệu, các video tuyên truyền của đơn vị đã biến thông điệp khô khan thành nội dung sinh động, dễ hiểu, giúp người dân thay đổi thói quen, DN có thêm giải pháp thực tế để chuyển đổi xanh.

Tại Hà Nội, từ 2021–2025, nhiều chương trình tuyên truyền giúp hàng trăm nghìn hộ gia đình và DN thay đổi hành vi. Tỷ lệ tiết kiệm năng lượng đạt hơn 8% so với dự báo, Giờ Trái Đất 2025 ghi nhận sản lượng điện tiết kiệm 45.705 kWh trong 1 giờ, tương ứng 10,2% so với cả nước. Tại Quảng Ninh, ông Phạm Thế Long, Đội phó Đội quản lý điện lực khu vực Hạ Long cho biết, Quảng Ninh đang đẩy mạnh tuyên truyền trong trường học, hình thành ý thức sử dụng điện hiệu quả từ sớm. Các phong trào như Giờ Trái đất, đổi rác lấy quà, trồng cây xanh… giúp nâng cao nhận thức và tạo cơ hội hành động cho mỗi cá nhân. Theo Bộ Công Thương, cả nước đã tiết kiệm khoảng 448.000 kWh trong một giờ Giờ Trái đất 2025, tương đương gần 1 tỷ đồng.

Hành động xanh bắt đầu từ những thói quen nhỏ hằng ngày như tiết kiệm điện, sử dụng sản phẩm hiệu quả và đầu tư năng lượng sạch. Khi DN tiên phong, cộng đồng đồng hành và mỗi cá nhân chung tay, sức mạnh lan tỏa sẽ tạo nền tảng cho một tương lai xanh, bền vững và phát triển lâu dài cho Việt Nam.

TS Phan Thị Thuỳ Trâm, Ủy viên Ban Chấp hành - Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia nhấn mạnh, an ninh năng lượng không chỉ là chuyện vĩ mô mà bắt đầu từ những hành động nhỏ như tiết kiệm điện. Nếu còn lãng phí, mọi nỗ lực tối ưu hay đầu tư nguồn mới đều trở nên tốn kém và kém hiệu quả. Từ thực tế, cả hộ gia đình và DN thường bỏ qua các “điểm nóng” tiêu thụ điện như thiết bị chạy ngầm hay vận hành kém hiệu quả. Vì vậy, thứ tự đúng phải là: tiết kiệm – tối ưu – rồi mới phát triển nguồn. Tiết kiệm không phải là cắt giảm nhu cầu, mà là sử dụng năng lượng thông minh, có ý thức. Một quốc gia mạnh không phải tiêu thụ nhiều, mà là sử dụng hiệu quả và điều đó bắt đầu từ việc bật, tắt một công tắc.

Bước đi chiến lược củng cố an ninh năng lượng

Phát triển NLTT không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là chiến lược quốc gia, giúp đảm bảo an ninh năng lượng, ổn định kinh tế và giảm phát thải khí nhà kính. Việt Nam sở hữu tiềm năng dồi dào: điện mặt trời hàng trăm nghìn MW, điện gió hàng trăm GW, sinh khối từ nông nghiệp và phụ phẩm công nghiệp.

Từ năm 2026, hàng loạt chính sách mới dự kiến được triển khai như sửa đổi Luật Điện lực, mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) hay hình thành thị trường chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC). Cùng với đó là các ưu đãi về thuế, đất đai nhằm thúc đẩy phát triển ĐMTMN và các nguồn năng lượng mới. Quy hoạch điện VIII đặt mục tiêu nâng tỷ lệ năng lượng tái tạo lên 28–36% vào năm 2030, trong đó điện gió ngoài khơi được kỳ vọng đạt quy mô lớn trong giai đoạn tiếp theo. Đây được xem là nền tảng quan trọng để giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch và hướng tới một hệ thống năng lượng bền vững.

Các chuyên gia nhấn mạnh, Việt Nam cần nâng cao năng lực sản xuất trong nước, phát triển hạ tầng, hoàn thiện chính sách để thu hút đầu tư, đặc biệt là dòng vốn xanh quốc tế.

Theo Bộ Công Thương, Việt Nam có tiềm năng NLTT lên tới hàng trăm GW, chủ yếu từ điện mặt trời và điện gió. Phát triển lĩnh vực này không chỉ giúp giảm phát thải, bảo vệ môi trường mà còn tạo việc làm, thúc đẩy kinh tế và giảm phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Các dự án ĐMTMN, điện gió và điện sinh khối không chỉ bảo vệ môi trường mà còn trở thành động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế.

Các hộ gia đình thông qua việc sử dụng ĐMTMN, tiết kiệm điện, ưu tiên thiết bị hiệu quả; các DN đầu tư công nghệ xanh, tối ưu vận hành và áp dụng tiêu chuẩn quốc tế; chính quyền địa phương và ngành điện tích cực truyền thông, khuyến khích và hỗ trợ kỹ thuật, tài chính… Tất cả tạo thành một “chuỗi xanh” liên kết chặt chẽ, đảm bảo rằng mỗi hành động, dù nhỏ, đều góp phần vào mục tiêu lớn: phát triển bền vững, an ninh năng lượng, giảm phát thải và nâng cao chất lượng sống cộng đồng.

Để phát triển NLTT, TS. Lê Thị Thoa, đại diện Chương trình Hỗ trợ Năng lượng GIZ cho rằng, Việt Nam cần hoàn thiện chính sách, nâng cao năng lực hệ thống và phát triển sản xuất thiết bị trong nước để giảm phụ thuộc nhập khẩu. Đồng thời, cần đầu tư hạ tầng logistics, nhất là cảng biển cho điện gió ngoài khơi, và xây dựng cơ chế minh bạch, hấp dẫn để thu hút đầu tư.

Theo các chuyên gia, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả là yếu tố then chốt để bảo đảm an ninh năng lượng bền vững trong bối cảnh nhiều biến động, đồng thời cần đẩy nhanh chuyển đổi sang năng lượng xanh. Khủng hoảng giá nhiên liệu hóa thạch là động lực thúc đẩy chuyển đổi xanh, với các giải pháp như năng lượng tái tạo, tiết kiệm nhiên liệu và điện khí hóa giao thông, góp phần giảm chi phí và thực hiện mục tiêu Net Zero 2050 của Việt Nam. Vì vậy, cần khẩn trương thực hiện Chỉ thị 09 ngày 19/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tiết kiệm năng lượng và đẩy nhanh phân phối xăng sinh học (E5, E10) trên toàn quốc trước 1/6/2026 như đã đề ra.