Vì sao nhiều đơn vị không mặn mà với danh hiệu “Doanh nghiệp Khoa học và Công nghệ"?

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quân, thuật ngữ “doanh nghiệp khoa học công nghệ” đã ra đời gần 20 năm, bắt đầu từ Nghị định 80 năm 2007 của Chính phủ. Cho đến nay, các doanh nghiệp đang đứng trước những thuận lợi rất lớn từ các Nghị quyết của Bộ Chính trị, đặc biệt là Nghị quyết 57 về đột phá phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo (ĐMST) và chuyển đổi số quốc gia, cùng Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân. Tiến sĩ Nguyễn Quân tin rằng, nếu những quan điểm mang tính đột phá này được thể chế hóa hiệu quả bằng các Luật, Nghị định và Thông tư, các doanh nghiệp sẽ có cơ hội phát triển mạnh mẽ.

Mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam trở thành nước công nghiệp hiện tại chỉ có thể thực hiện được nếu chúng ta có hàng triệu doanh nghiệp trình độ công nghệ cao, có năng lực ĐMST và hoạt động hiệu quả. Hiện nay, lực lượng này đã có sự tăng trưởng đáng kể, từ chỗ chỉ có vài trăm doanh nghiệp cách đây 3-4 năm, nay con số đã vượt mức 1.000. Đặc biệt, sự bùng nổ của công nghệ số, bán dẫn, vi mạch và chuyển đổi số đang tạo ra một nền tảng thuận lợi cho các doanh nghiệp công nghệ bứt phá. Mặc dù số lượng tăng nhanh, nhưng Tiến sĩ Nguyễn Quân cũng thẳng thắn chỉ ra rằng hiệu quả triển khai chính sách trong gần 20 năm qua còn rất hạn chế. Điều này dẫn tới một nghịch lý đang tồn tại, nhiều doanh nghiệp đạt tiêu chí công nghệ nhưng lại không mặn mà với danh hiệu “Doanh nghiệp KH&CN”.

Nguyên nhân chính nằm ở việc các doanh nghiệp chưa cảm thấy được hưởng lợi thực sự từ các chính sách ưu đãi của Nhà nước về thuế, đất đai và tín dụng. Thủ tục hành chính vẫn là một rào cản lớn. Trước đây, thẩm quyền cấp giấy chứng nhận được giao cho các Sở KH&CN địa phương, nhưng bộ máy quản lý tại đây thường thiếu cán bộ có năng lực thẩm định các dự án công nghệ phức tạp. Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý vẫn chưa có những hướng dẫn chi tiết, cụ thể kiểu “cầm tay chỉ việc”. Việc tiếp cận ưu đãi về thuế và đất đai được đánh giá là “vô cùng khó khăn” do quy trình rườm rà, khiến doanh nghiệp nản lòng. Đối với các doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và doanh nghiệp khởi nghiệp (startups), khó khăn lớn nhất chính là nguồn vốn. Tài sản lớn nhất của họ là trí tuệ, trong khi tài sản thế chấp bằng tiền hay bất động sản gần như không có, khiến việc tiếp cận tín dụng truyền thống trở nên bất khả thi.

Để giải quyết những nút thắt này, Tiến sĩ Nguyễn Quân đề xuất một loạt giải pháp mang tính chiến lược. Trước tiên cần giảm thiểu tối đa các thủ tục, tháo gỡ rào cản để doanh nghiệp dễ dàng xác nhận kết quả nghiên cứu và văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ làm cơ sở cấp giấy chứng nhận. Các Bộ KH&CN, Bộ Tài chính cần ban hành văn bản hướng dẫn thông thoáng, giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn tài chính dành cho nghiên cứu ứng dụng. Tiếp đến là tập trung vào doanh nghiệp nhỏ và “Spin-off”. Cụ thể, Nhà nước cần ưu tiên hỗ trợ các doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off) từ các viện nghiên cứu, trường đại học. Dù lượng hỗ trợ có thể không lớn, nhưng nó đóng vai trò kích hoạt giúp các doanh nghiệp này phát triển với tốc độ lớn.

Tiếp nữa là hình thành các quỹ tài chính đặc thù. Tiến sĩ Nguyễn Quân nhấn mạnh vai trò của Quỹ đầu tư mạo hiểm và Quỹ phát triển KH&CN địa phương. Tại Hà Nội, nơi dẫn đầu cả nước với hơn 200 doanh nghiệp KH&CN, ông kỳ vọng vào việc vận hành hiệu quả Quỹ đầu tư mạo hiểm đầu tiên của cả nước. Tuy nhiên, ông lưu ý rằng quỹ này cần những người am hiểu điều hành và phải chấp nhận mạo hiểm, rủi ro; nếu không dám giải ngân vì sợ sai phạm thì quỹ sẽ không có tác dụng. Cuối cùng là  định hướng công nghệ chiến lược. Thay vì để doanh nghiệp phát triển tự phát trong các lĩnh vực dễ làm như dịch vụ, các địa phương cần lựa chọn và định hướng vào các sản phẩm công nghệ chủ lực, chiến lược để tập trung nguồn lực nghiên cứu và ứng dụng.

Kết thúc những chia sẻ của mình, Tiến sĩ Nguyễn Quân gửi gắm thông điệp mạnh mẽ: Các doanh nghiệp hãy mạnh dạn đưa kết quả nghiên cứu và công nghệ mới vào sản xuất kinh doanh, đồng thời đừng ngại tiếp cận các cơ quan nhà nước để đòi hỏi quyền lợi chính đáng từ chính sách ưu đãi. Sự đồng hành giữa chính sách minh bạch, sự hỗ trợ tài chính chấp nhận rủi ro và khát vọng của doanh nghiệp sẽ là “kiềng ba chân” vững chắc để đưa hệ sinh thái doanh nghiệp KH&CN Việt Nam phát triển bền vững và hiệu quả trong tương lai.

Trong khuôn khổ Hội thảo “Cơ hội và Chính sách hỗ trợ Doanh nghiệp KH&CN ”, do Hội VAA phối hợp tổ chức, đã diễn ra lễ ra mắt các sản phẩm mới thuộc hệ sinh thái Medifood VGreen (Kombucha thuần thực vật, Giấm táo Kombucha và Men gừng Kombucha (men sống từ gừng–nghệ). Các sản phẩm được phát triển trên nền tảng lên men vi sinh, định hướng ứng dụng dinh dưỡng khoa học trong chăm sóc sức khỏe chủ động) được giới thiệu như một nội dung chuyên đề, tập trung làm rõ mô hình "Doanh nghiệp KH&CN" phát triển từ thực tiễn sản xuất, gắn với đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ sinh học.

Theo bà Trần Thanh Việt, Ceo Vgreen, nền tảng khoa học rõ ràng giúp doanh nghiệp tạo dựng niềm tin với đối tác và thị trường, đồng thời mở ra dư địa phát triển dài hạn. Tuy nhiên, từ góc nhìn doanh nghiệp, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều rào cản, đặc biệt trong việc tiếp cận nguồn lực cho R&D, hoàn thiện hồ sơ khoa học chuyên sâu và chuyển hóa các chính sách hỗ trợ thành cơ chế vận hành cụ thể. Bên cạnh đó là những hạn chế về nhân lực KH&CN, năng lực hấp thụ và triển khai công nghệ, cũng như các yêu cầu ngày càng cao liên quan đến quản trị chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Từ thực tiễn đó, bà Trần Thanh Việt khẳng định, KH&CN cần được đặt ở vị trí trung tâm trong toàn bộ quá trình triển khai các dự án đầu tư, từ khâu tư vấn, thẩm định, thẩm tra đến tổ chức thực hiện. Việc xem xét các dự án, công trình trong bối cảnh ứng dụng KH&CN và nâng cấp trình độ công nghệ không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư, mà còn tạo nền tảng cho đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.