Rắn - Từ linh vật đến vật tổ

Năm Ất Tỵ 2025 thuộc mệnh Hỏa (Phú Đăng Hỏa tức Lửa ngọn đèn) tượng trưng cho ánh sáng. Chiểu theo dịch lý, những người thuộc mệnh này trội hơn về cuộc sống tinh thần, khôn ngoan, nhanh nhẹn, trực giác mạnh, có năng lực sáng tạo, giàu khát vọng, thích đổi mới, ứng xử tinh tế, mềm mại. Nhưng, cần làm chủ cảm xúc cá nhân mới có thể thành công như ý. Họ có nhiều năng lượng, tính cách thâm trầm, nhẹ nhàng, biết cách độc lập làm việc nhưng cũng đồng thời tỏa sáng soi cho người khác thành công.

Cũng là quy luật, quá yêu cái gì hoặc quá ghét, quá sợ cái gì thì con người cũng đều “thiêng hóa” nó. Hầu như ở mọi vùng văn hóa đều coi rắn là linh vật được tôn thờ bậc nhất, ký gửi vào đó biết bao ý nghĩa cũng phong phú, đa dạng bậc nhất. Vì có nét nghĩa chung là sống ở nhiều môi trường, có ở hầu hết mọi nơi, trên núi, dưới biển, sa mạc, rừng rú, trên cây, dưới đất có đủ các kích cỡ, màu sắc, nên rắn được coi là biểu trưng cho sự khôn ngoan, tháo vát, thích ứng nhanh, cởi mở, dễ hòa nhập.

Có sức sinh sản mạnh mẽ, lại có đặc tính thay da để “trường sinh” nên rắn được coi là biểu tượng cho sức sống dẻo dai, bền bỉ. Thường ở trong hang, hình dạng và cách di chuyển uốn lượn dễ gợi ra sự hình dung về tính bí ẩn. Lại sở hữu nọc độc gây sự chết chóc (cho người và vật) nên rắn được coi là biểu trưng cho sức mạnh... Loài rắn hổ mang thường phát ra tiếng gió được gắn với ý nghĩa biểu trưng cho bão tố. Lưỡi rắn được gắn với hình ảnh tia chớp, biểu hiện trước của cơn mưa. Màu sắc và các sọc của rắn được gắn với hình ảnh cầu vồng... Từ những nét nghĩa đó, hình tượng rắn trong văn hóa trở nên hấp dẫn, lôi cuốn.

Trong tín ngưỡng người Syria, rắn sẽ cắn chết những kẻ xâm lược và bảo vệ dân chúng khỏi hiểm nguy, bệnh tật nên được tôn xưng như một vị thần phù trợ được thờ ở các đền thiêng... Từ thực tế rắn tự lột da để sống khỏe mạnh, trẻ trung hơn, người Hy Lạp coi rắn là biểu tượng của đất và nước trường tồn, vĩnh cửu. Loại nữ trang cổ Hy Lạp được ưa chuộng mang hình rắn khoanh tròn. Người Ai Cập cổ xem rắn như một vị thần tối linh, biểu trưng cho sự tái sinh, bất tử.

Khái niệm “Uraeus” tức “rắn hổ mang ngẩng đầu” là một biểu tượng của vương quyền, thần thánh trong văn hóa Ai Cập. Thế nên, các Pharaon thường mang trên mình hình ảnh rắn với mong muốn được sống mãi. Phù hợp với bản chất đa dạng của văn hóa, rắn lại thuộc biểu tượng hai mặt nổi bật những lớp ý nghĩa đối cực, thích thú và sợ hãi, tốt và xấu, sự sống và cái chết, hủy diệt và tái sinh, dục vọng và tội lỗi..., nên càng mời gọi, được quan tâm chú ý. Như lẽ tự nhiên, con rắn trườn vào ngôi đền biểu tượng thiêng của văn hóa nhân loại, có nơi coi rắn là vật tổ.

Trong Ấn Độ giáo, rắn hóa thân vào hai vị thần Vishnu - tượng trưng cho sự duy trì, bảo vệ đất đai và Shiva - tượng trưng cho sự cân bằng, tuần hoàn của cuộc sống. Như vậy rắn mang tầm biểu tượng cho vũ trụ và sự sống. Có thể vì lý do này mà rắn được “thiêng hóa” nhất trong sử thi.

Trong “Mahabharata” - theo một nghiên cứu, rắn được so sánh với nhân vật anh hùng, số lần chỉ đứng sau voi (16 lần), sư tử (15 lần), rắn (13 lần). Là thể loại có nội dung ca ngợi, tôn vinh nên sử thi thường mượn các hình tượng mãnh thú để làm nổi bật phẩm chất các tráng sĩ. Như trong “Trường ca Đam San” của ta: “Đam San trông dẻo như con rắn trong hang...”. Người anh hùng Rama trong “Ramayana” được miêu tả: “Hùng mạnh như vua loài rắn” với “đôi cánh tay dài như thân mình rắn”... Trong “Mahabharata” thì: “Khác gì rắn độc đang điên máu, Bhima và Karna biểu lộ cơn thịnh nộ tột đỉnh”; “Mũi tên của Karna khạc lửa lao vút vào Arjuna như con rắn hai miệng phun lửa”. Đáng chú ý, sự thánh thiện trong sáng cũng được so sánh với rắn: “Từ trán vọt ra một dòng ánh sáng như một con rắn bạc, và ánh sáng đó xuyên sâu vào biển cả”...

Do Thái giáo quan niệm rắn là quỷ (Satan) cám dỗ con người ăn trái cây “biết lành biết dữ”. Thần thoại Gilgamesh xứ Sumerian kể vua Utnapishtim tìm được một loài cây trường sinh, chưa kịp ăn quả đã có một con rắn đánh cắp cây quý. Tích này tiếp biến vào Kitô giáo kết thành sự tích Satan hóa thân vào rắn đến cám dỗ Eva nên loài người mất cơ hội bất tử.

Rắn trong đạo Phật được “thiêng hóa” gần như tuyệt đối. Khi hoàng hậu Maya sinh thái tử Tất Đạt Đa tại vườn Lâm Tỳ Ni thì được vua rắn Naga 9 đầu phun nước tắm... Naga có nghĩa là rắn hổ mang chúa, có nguồn gốc từ Hindu giáo với quan niệm rắn Naga là linh hồn của thiên nhiên, bảo vệ các nguồn nước sông, suối, mạch ngầm, giúp mùa màng tốt tươi, tiêu diệt, hủy bỏ mọi tội ác. Thế nên, linh vật Naga là biểu trưng cho sự thịnh vượng, còn mang ý nghĩa là sự kết nối giữa cõi nhân gian và thiên giới.

Năm 1959, tại Tân Cương, Trung Quốc, giới khảo cổ phát hiện điều đặc biệt trong ngôi mộ cổ Astana ở Turpan: một bức tranh lụa có hình Phục Hy và Nữ Oa đầu người mình rắn, xoắn vào nhau theo hình ốc. Bức tranh cho phép hiểu: người xưa đã gần như đồng nhất rắn là thần thánh. Mà, trong thần thoại Trung Quốc, Phục Hy và Nữ Oa là tổ tiên của loài người, cũng là những vị tổ khai mở văn minh nhân loại.

Phục Hy biên soạn niên giám (thông tin thời tiết, thời vụ nông nghiệp, thủy triều...), lập ra “bát quái” - bộ chìa khóa giải mã sự vận hành của vũ trụ và con người. Nữ Oa không chỉ sinh ra mà còn dạy cho con người những kỹ năng sinh tồn... Liệu có thể coi rắn là vật tổ của người Trung Hoa? Lại có tích Hán Cao tổ Lưu Bang chém rắn trắng dựng cơ đồ... Tức rắn là biểu tượng cho những gì trở ngại, khó khăn, nguy hiểm...?

Nhưng, dễ đồng ý rắn là “vật tổ” của ngành y và dược. Thời cổ đại, thấy hiện tượng lột xác nên con người lầm tưởng rắn trường sinh. Thế là nhân loại mượn rắn để vinh danh nghề thầy thuốc tạo ra sự bất tử. Trong truyền thuyết Hy Lạp, thần chữa bệnh Asklepios được biểu tượng là rắn. Từ đó đến nay, hình tượng con rắn quấn trên chiếc gậy là biểu hiệu của ngành y. Con rắn quấn trên chiếc ly có chân, đầu hướng vào miệng ly, là biểu hiệu của ngành dược.

Ở nước ta, căn cứ vào chùm thần thoại Lạc Việt, một vài ý kiến cho rằng rắn là vật tổ, với lập luận biểu tượng rồng là sự kết hợp rắn và cá sấu tạo thành. Thời tiền sử, “rồng” và “rắn” có thể có chung nguồn gốc (vẫn còn trong thành ngữ “Rồng rắn lên mây”). Lại thêm nhiều truyền thuyết kể rắn là con nuôi, là mẹ, là vợ, là chồng của người.

Huyền tích kể thần Linh Lang Đại Vương (ở đền Voi Phục, Cầu Giấy, Hà Nội) là một con rắn lớn... Nhưng, theo học giả Đào Duy Anh, loài chim Lạc mới là vật tổ. Những vấn đề trên cần được bàn luận sâu, kỹ thêm, đối chiếu với văn học dân gian, rắn thường là hình tượng thiên về tiêu cực, mặt trái, có thể ý kiến của Đào Duy Anh dễ được chấp nhận hơn chăng? Nhưng, trong tín ngưỡng thờ cúng người Việt, nhất là tín ngưỡng thờ Mẫu, rắn vẫn là “vật linh” chiếm vị trí quan trọng, thiêng liêng.

Hình tượng rắn Naga từ Hindu giáo tiếp biến vào Phật giáo rồi truyền sang Phật giáo ở Lào, Campuchia và Nam tông ở ta (các chùa Khmer Nam bộ). Trong vùng “tam giác văn hóa” này, hình Naga cuộn tròn lấy cái gốc là trục thế gian, biểu trưng cho sự sinh thành, phát triển và hủy diệt, nâng đỡ để ổn định thế giới. Rắn Naga có 3 đầu (tượng trưng cho thiên-địa-nhân), 5 đầu (tức kim, mộc, thủy, thổ, hỏa), 6 đầu (biểu trưng cho phái nữ, thể xác và sự chết chóc), 7 đầu (đắc đạo)...

Là những cư dân nông nghiệp sống trong môi trường nhiều rừng rú, lắm sông ngòi, độ ẩm cao, phù hợp với môi trường của rắn, trong tín ngưỡng người Lào cổ thì Naga là vật tổ. Dù có đi xa đến đâu, người Lào cũng đều coi mình “là con cháu của Naga”. Người dân Campuchia tin rằng Vương quốc Khmer do vật tổ vua rắn sáng lập, nên con đường dẫn đến ngôi đền chính tại Angkor Wat được khảm, tạc nhiều hình Naga 7 đầu trên tường đá.

Các cứ liệu trên cho phép một dự đoán năm 2025 này là một năm may mắn, an lành. Sẽ mưa thuận gió hòa, thái bình an lạc, thuận cho những công việc lớn, nhất là hôn nhân. Trong lịch sử thế giới, nhiều nhà chính trị, ngoại giao, nghệ sĩ... nổi tiếng cầm tinh Ất Tỵ!