Thử thách là cơ duyên của sáng tạo

Viết "khó", hiển nhiên là một thách thức đặc thù trong nhà sáng tạo, vậy có gì lạ khi không ít nghệ sĩ từng triết lý về thử thách ấy. Trước đây, William Carlos Williams (1883-1963) - nhà thơ người Mỹ đã từng nói: "Nếu bạn được đưa giấy có dòng kẻ, hãy viết bằng mặt còn lại".

Nên viết lên trang giấy không dòng kẻ không có nghĩa là để những con chữ xô lệch, xiên xẹo, cái khó của nhà văn là tìm ra một trật tự của sáng tạo riêng biệt. Nhưng, nếu không có sự khó ấy, liệu sáng tạo có còn thú vị để lôi cuốn người nghệ sĩ ngàn năm nay.

Ngẫm ra, bên dòng chảy bất tận của văn chương, nghệ thuật bên cuộc đời đầy hối hả, Franck Thilliez và bao nhà văn khác trên thế giới vẫn tìm thấy hạnh phúc của nghề cầm bút như thế. "Khó" chính là định nghĩa bất biến của sáng tạo, là bản chất của sự mới mẻ và thăng hoa...

Sáng tạo nào, ý tưởng nào cũng bắt đầu từ thực tế. Thực tế cuộc sống chính là nơi cung cấp vốn liếng và động lực để các nhà văn sáng tạo. Như tuyên ngôn của cố nhà văn Nam Cao là "sống rồi hãy viết". Có thể nói, trước khi nói đến khó khăn trong sáng tạo phải nói đến khó khăn của hoàn cảnh sống. Sống với ý nghĩa là sự tồn tại đã khó, tìm ra con đường để thay đổi tương lai còn khó hơn. Vậy mà đã không ít người bước trên con đường gập ghềnh, chông gai ấy bằng nghị lực và khát vọng thay đổi. Mở cánh cửa từ chính cuộc đời mình để đem đến ánh sáng cho những số phận khác.

Câu chuyện về thầy giáo Nguyễn Văn Hiền, Hiệu trưởng Trường THCS An Đức (xã Ba Tri, tỉnh Vĩnh Long) là một ví dụ. Thầy Hiền được mọi người gọi với cái tên trìu mến: "Người thầy của những phận đời khó", thầy đã kể về con đường trở thành nhà giáo của mình từ tấm gương các nhà giáo đi trước: "Họ đối xử với tôi bằng tấm lòng. Tôi nghĩ, nếu mình có thể trở thành người như họ, thay đổi cuộc đời những đứa trẻ nghèo như mình ngày xưa thì tốt biết bao".

Thời điểm ấy thầy Hiền là một người học trò nghèo nhưng đã ấp ủ ý tưởng "thay đổi cuộc đời" cho những đứa trẻ nghèo như mình cho thấy nghị lực và sự tâm huyết. Một hành động gỡ nút thắt, mở lối cho rất nhiều cuộc đời. "Chiếc chìa khóa" mà thầy Nguyễn Văn Hiền tìm kiếm đâu có dễ nhưng ông vẫn kiên định thực hiện cho đến hôm nay.

Có lần, người viết từng hỏi một anh thợ chạm khắc: "Làm sao cậu có thể nhớ được từng chi tiết của bức tượng này?". Anh đặt chiếc đục xuống và bảo: "Anh à, nghề của em làm sao khó bằng họa sĩ họ đã tạc một bức tượng chưa có trên đời này". Ngẫm ra, đúng là vậy. Không có thử thách nào lớn bằng sự sáng tạo ra những gì chưa từng có, chỉ có thể mới hy vọng vào sự đột phá chứ không phải sự sao chép lặp lại một cách nhàm chán. Cái khó chính là hình hài, cấu trúc trong sáng tạo, thách thức chính là nguyên cớ để chúng ta đi đến sáng tạo. Nhưng, liệu những người trẻ, chủ nhân của "thế hệ cợt nhả" liệu có hứng thú với những thử thách ấy hay chỉ đam mê với những đợt sóng viral?

Mới đây, khi tác phẩm "Dự án số bảo tồn, phát huy và quảng bá giá trị lịch sử, văn hóa gốm Thanh Hà, Hội An, Đà Nẵng" của nhóm tác giả Chi đoàn 22SLS, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng) được trao giải Nhất cuộc thi sáng tác sản phẩm truyền thống giới thiệu các mô hình sinh kế, các nghề truyền thống của Việt Nam, người viết thấy tín hiệu đáng mừng bởi người trẻ đã thực sự quan tâm đến di sản văn hóa bằng sự hiểu biết và quan tâm mình chứ không phải sự thực dụng nhất thời. Cơ sở để có niềm tin ấy cũng chính ở độ khó của đề tài chứ không chung chung mơ hồ.

Thực sự không phải dễ dàng để một người trẻ có thể yêu nền văn hóa của mình giữa thời đại số hóa. Còn nhớ cách đây chưa lâu, trang Zing.vn từng trích dịch bài đăng trên Business Insider về chia sẻ của một bạn trẻ Mỹ có tên là Nicole Jimenez, (sinh viên Đại học Rutgers) về hiện tượng bị kì thị nếu không dùng iPhone: "Nếu bạn không dùng iPhone, bạn rất dễ nằm ngoài các cuộc trò chuyện nhóm trên mạng xã hội của bạn bè. Điều này nghe thật xấu tính, nhưng đúng là khó để nhắn tin với một người không dùng chung hãng điện thoại với mình". Câu chuyện mà Nicole Jimenez chia sẻ cho chúng ta thấy áp lực từ công nghệ tác động lớn đến tâm lý như thế nào chứ chưa nói đến các vấn đề lớn hơn.

Vì thế, nếu có gặp một người trẻ hôm nay đam mê nghề gốm, dệt, tranh dân gian, nghề đan đó, đá mỹ nghệ, nước mắm, tương... thì phải thừa nhận rằng, trước hết là sự dũng cảm, vượt qua ám ảnh fomo (sợ bị bỏ lỡ) với bạn bè, tự tìm lối đi riêng, bất chấp chông gai, đơn độc để quả quyết cho một khát vọng. Những người trẻ đó vẫn có quanh ta, vẫn đầy nhiệt huyết.

Đó là sự miệt mài của một Đào Trọng Nhân, chàng trai quê hương Hải Phòng từng miệt mài nghiên cứu cây lúa, một loại lương thực đã trở thành nền tảng văn hóa và tâm hồn Việt để rồi ẵm trọn học bổng của Đại học Oxford, Vương quốc Anh và một học bổng của Chính phủ Australia tại Đại học Tây Australia.

Anh từng chia sẻ về thành công của mình: "Sinh ra và lớn lên ở vùng quê thuần nông, từ nhỏ tôi đã có nhiều trải nghiệm đồng ruộng nên tôi có hứng thú nghiên cứu về cây lúa. Khi làm khóa luận tốt nghiệp, chỉ có tôi và một bạn sinh viên khác trong khoa nghiên cứu về lúa vì khoa học thực vật thường hẹp hơn trong việc triển khai đề tài. Khi chọn nghiên cứu về nông nghiệp, về lúa thì cần sự đam mê, kiên trì" (theo Huyền Châm, Báo CAND).

Yêu cây lúa như Nhân là điều dễ hiểu bởi "có nhiều trải nghiệm đồng ruộng" là điều không hiếm gặp nhưng chính cây lúa cũng là một thách thức bởi sự quen thuộc với chính người Việt. Làm sao để tìm ra sự độc đáo, đặc biệt trong cây lúa mới là thử thách và cho thấy tài năng của Đào Trọng Nhân...

Mỗi người trong chúng ta đều có một điểm mạnh, điểm yếu, có một thách thức và tự nhận ra độ khó của riêng mình. Nhưng, khi đứng trước một tấm gương hãy tự tin bởi có người kém may mắn hơn chúng ta đã từng làm được.

Phùng Quang Trung, trưởng nhóm phục dựng ảnh Skyline, người được trao Giải thưởng Tình nguyện quốc gia năm 2024 từng khẳng định sự quyết tâm của mình: "Với tôi, văn hóa là cội nguồn để hiểu rõ hơn về lịch sử, để giữ gìn những nét đẹp của dân tộc. Trong đời sống hôm nay, di sản không xa lạ mà gần gũi qua âm nhạc, ẩm thực, lễ hội, trang phục, kiến trúc... Vấn đề chỉ là cách tiếp cận và lan tỏa phù hợp"; "Nếu sai, chúng tôi cảm thấy có lỗi với lịch sử, với tiền nhân. Trách nhiệm ấy nặng nề nhưng cũng là động lực để chúng tôi làm tốt hơn" (theo: Báo Phụ nữ Việt Nam).

Nếu có thể, bạn hãy đọc cuốn tự truyện "Trở về để tái sinh" (NXB Thanh niên, năm 2024) của Quách Văn Sơn, chàng trai đến từ xứ Mường, anh từng viết: "Tôi là Sơn, tôi đã ngã, đã đau nhưng chưa từng bỏ cuộc. Và, tôi viết "Trở về để tái sinh" không phải để kể về nỗi đau của mình mà để đánh thức niềm tin trong mỗi con người. Thế giới này cần tôi và cũng cần bạn. Vì không ai khác có thể thay thế bạn tạo ra giá trị của chính mình. Tôi sống để mỗi ngày không là vô nghĩa. Tôi sống để không uổng một kiếp đến nhân gian này" (theo: Phong Anh, Báo ANTG).

Thông điệp mà Sơn gửi đến chúng ta thật đơn giản mà sâu sắc; "không ai khác có thể thay thế bạn tạo ra giá trị của chính mình". Khi đã tạo lập giá trị nghĩa là khi ta đã vượt qua cái khó, đã thật sự xứng đáng với bản thân và tạo ra ý nghĩa của cuộc đời. Hình như, những giá trị văn hóa và bao điều tốt đẹp cũng chính là sự vượt qua thách thức như thế. Thế mới hay, thử thách là cơ duyên của sáng tạo.