Trưa hè nhớ bát “chè hai”
Một bữa nắng như chảo lửa nung cháy xứ Quảng, tôi ghé nhà bạn ở vùng trung du phía Tây Thăng Bình, nơi con sông Rù Rì chảy qua. Loáng thoáng trong câu chuyện quanh mâm giỗ, bà ngoại bạn thở than với mấy người già quê: “Trời ni mà có bát nước chè hai uống cái ực thì sướng phải biết!”.
Thoạt nghe, tôi cứ tưởng đó là nước chè xanh, sao lại có cái tên lạ lùng. Tôi tò mò hỏi thử, ngoại bạn mới nhẩn nha kể về một thời quá vãng trong thụng thịnh nhớ thương.
Lúc ngoại còn phơi phới xuân xanh như tụi tôi bây chừ, mỗi ngày đều phải hai buổi ra đồng. Đương trời trưa nắng gắt, đi cày ruộng về ngang qua mấy chòi nấu đường bát, thường được kêu vào cho một bát nước chè hai. Ngửa cổ tu ừng ực mà sướng tê rân người.
Người làng ép cây mía trong “bộ che” bằng gỗ để lấy nước, rồi đem nấu trong chảo gang đặt trên bếp lò. Đợi nước mía sôi nhẹ gợn lăn tăn, gọi là “nước chè một”, hơi chuyển màu thì cho một ít vôi ăn trầu vào để khử độ chua và làm trong nước. Tiếp tục nấu tới khi nước mía sôi trào sẽ liên tục vớt bọt và xơ vụn mía còn sót lại rồi đổ vào thùng lóng. Nước sẽ “đứng” lại, lắng cặn, có màu vàng rêu, đó chính là “nước chè hai”. Nước này được đưa trở lại chảo để nấu cho đến khi cô đặc. Chảo đường non đã tới, sánh quện, đặc quánh, người ta múc ra những chiếc bát (tộ) cho đông cứng thành cục đường vàng nâu sậm.
Ngoại bạn không trồng mía, nấu đường nhưng nhìn người ta làm riết rồi cũng biết. Hồi đó, mấy đứa nhỏ luôn quẩn quanh bên chòi tranh chờ miếng bánh tráng nhúng đường ngọt lự. Còn người làm đồng ngả cái nón cời đợi bát nước chè hai ngọt thanh, thơm lừng. Trời nắng nóng mà uống nước mía hoặc nước chè hai hạ nhiệt giải khát là chuẩn bài. Nghe ngoại kể, tôi dường như cũng ngửi thấy mùi thơm ngào ngạt tỏa ra từ chảo nước mía sôi sùng sục thuở ấy. Rồi ngoại cắt ngang dòng ký ức bằng câu ca dao mà có lẽ rất nhiều người con miền Trung thuộc làu:
“Chiều chiều lại nhớ chiều chiều
Nhớ nồi cơm nguội, nhớ niêu nước chè,
Nhớ hồi lên ngựa xuống xe
Nhớ bát nước chè, nhớ tộ đường non...”
Tôi về nhà hỏi má chuyện nước chè hai, qua ánh mắt xa xăm mới chợt thấy bóng má thở dốc dưới cái nắng rát đang xiên vào da thịt. Hồi đó má từng đi đốn mía thuê cho người ta. Chừng khoảng thời gian này, từ cuối tháng giêng tới hết tháng tư âm lịch là mùa thu hoạch mía. Chặt mía phải sát gốc, cắt ngọn để dành giâm mùa sau. Lá mía cứa tay, lông mía xót da ngứa ngáy. Từng hàng mía ngã rạp, cánh tay vung lên hạ xuống mỏi đứ đừ.
Đốn xong đồng mía thì chuyển sang nhổ gốc thuê. Bật gốc mía, bật cả móng tay. Phải giũ sạch đất trả lại cho đồng mía, đem rễ phơi khô và đốt. Gặp người chủ tốt, đôi khi má xin gom ít gốc và lá mía đem về nhà chụm lửa. Đó là câu chuyện hồi tôi còn rất nhỏ để có thể hiểu thấu nỗi cơ cực của má, để biết rằng má đã có một quãng đời bươn bả mặn đắng mà mang về những ngọt lành cho các con.
Trong trí nhớ của tôi chỉ có bụi mía trắng cao ngất trời được ba trồng trong khu vườn xanh lá. Chắc có lẽ má xin giống mía từ những xứ đồng má giẫm nứt đôi gót chân. Ba tôi có tay nuôi trồng, cây mía của ông to tròn, thẳng tắp và ngọt lịm. Mía ba trồng ngon tới mức, miếng bã mía tôi nhai sơ qua và nhả ra, con chó Xù còn thích thú đớp lấy gặm lại. Bụi mía um tùm đó từng là niềm tự hào quê kiểng của tôi.
Năm học phổ thông ở thành phố, tôi lấy mía làm quà cho bạn bè cùng lớp. Trước khi cho, còn cẩn thận chà sạch lớp bụi bẩn bám trên thân mía. Lóng mía dài hơn gang tay người lớn, to gần bằng cổ tay tôi, vỏ xanh bóng đẹp mắt khiến đám bạn ngạc nhiên, lầm tưởng là… cây trúc. Cả bọn dùng răng tước vỏ mía rồi vừa gặm nham nhở vừa cười hớn hở.
Mỗi chiều hè tuổi thơ, tôi tranh thủ cắt sạch lá mía phơi khô, chất trữ đầy gian bếp đợi mùa nước dâng có lá nhen lửa hong ấm đôi bàn tay. Trời càng nắng mía càng sắc ngọt. Thường mưa dầm thì cây mía sẽ nhạt bớt nên ba hay đốn hết bụi mía đem chia cho hàng xóm trước mùa bão tới. Bởi dẫu để cây lại thì cơn gió trời cũng lồng lộn lên xô ngã tơi bời.
Còn nhớ, ba tôi bị co cứng ngón tay cái do một lần trúng gió, nên khó cầm nắm mọi thứ. Lúc ấy tôi luôn chặt mía, róc vỏ và cắt khúc nhỏ để sẵn cho ba ăn. Mê mía là thế, nhưng rồi ba đành chịu thua trước anh trai tôi, vào lúc làm nhà mới, anh đã nhổ sạch bụi mía xưa. Một ngày nào đó của những năm tháng cuối đời, ba đã chép miệng với nắng chiều xứ Quảng:
“Chầu rày hết mía hạ chòi,
Còn chi lên xuống mà đòi đường non”.
Tôi nhiều lần tiếc nuối, sao lúc đó không cản anh trai, đừng dọn bỏ hết bụi mía của ba. Nhưng rốt cục thì, tôi cũng không làm sao ngăn được khi người rời đi về nơi mịt mờ sương khói xa xôi…