Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

1. Là nhạc sĩ trưởng thành trong Quân đội, tới nay nhạc sĩ Ngọc Khuê vẫn còn viết khá sung sức, dù tuổi đời đã chạm 80. Ông có một “kho” chuyện kể về việc sáng tác theo đơn đặt hàng, cả có nhuận bút và không nhuận bút.

Nhắc tới nhạc sĩ Ngọc Khuê, công chúng yêu âm nhạc hơn 40 năm qua đều biết ông là tác giả ca khúc “Mùa xuân làng lúa làng hoa” sáng tác năm 1981. Dù trước và sau khi viết “Mùa xuân, làng lúa làng hoa”, ông đã sáng tác tới gần 300 bài hát, trong đó có ca khúc “Hạt nắng hạt mưa” từng đoạt giải thưởng… nhưng nhiều người khi cứ nhắc tới Ngọc Khuê là nhớ tới “Mùa xuân, làng lúa làng hoa”. Có người còn gọi Ngọc Khuê là “ông làng lúa làng hoa”. Ngọc Khuê chia sẻ ông viết bài hát này để tặng bạn bè, vì ông yêu Hồ Tây, yêu Hà Nội, yêu những làng hoa cổ kính lâu đời bên Hồ Tây, yêu cánh đồng lúa xanh mướt bên con đê ven hồ, yêu cả những lứa đôi hò hẹn nhau tới Hồ Tây tâm sự…

Thế nhưng sau này, “Mùa xuân làng lúa làng hoa” là một trong chùm tác phẩm mang về cho ông Giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật. Bài hát này cũng đã lọt danh sách “10 ca khúc hay nhất về Hà Nội” (do Bộ Thông tin và Truyền thông (trước đây) bình chọn), một trong số “20 ca khúc hay nhất về Nông nghiệp” (do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (cũ) bình chọn và trao tặng Cúp Vàng). Mới đây nhất, bài hát được Hội Nhạc sĩ Việt Nam tuyển chọn in trong tuyển tập “50 ca khúc tiêu biểu giai đoạn 1975 – 2025”.

Nhạc sĩ Ngọc Khuê cũng nổi tiếng là người “mát tay” khi viết ca khúc đặt hàng cho các đơn vị đi thi. Năm 2004, ông viết ca khúc “Tình yêu với người chiến sĩ” cho đoàn Nghệ thuật Phòng không – Không quân đi tham gia Hội diễn Nghệ thuật chuyên nghiệp toàn quân; ca khúc “Hạt nắng hạt mưa” viết theo đặt hàng của một… đơn vị Công binh nhưng ca sĩ hát cũng đã được giải thưởng “Ca sĩ trẻ xuất sắc nhất” trong Liên hoan Ca múa nhạc chuyên nghiệp toàn quốc. Sau này ca khúc cũng đã vinh dự được nằm trong chùm bài được Giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật. Bài “Tình Bác với chiến sĩ canh trời” được sáng tác năm 2008 giờ đây trở thành “bài tủ” của nhiều đơn vị, từ Quân chủng đến Lữ đoàn, sư đoàn, trung đoàn…

Đặc biệt, ca khúc “Biên cương âm vang lời Bác” ông viết cho đoàn Nghệ thuật Bộ đội Biên phòng đi Hội diễn Nghệ thuật chuyên nghiệp toàn quân năm 2018. Sau đó, ca khúc được nhiều đơn vị trong và ngoài quân đội biểu diễn. Bài hát này cũng đã vinh dự nhận được tới 4 giải thưởng: Giải B (không có giải A) của Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng; Giải B (không có giải A) của Hội Nhạc sĩ Việt Nam; Huy chương Bạc Hội diễn Nghệ thuật chuyên nghiệp toàn quân; Giải thưởng Bộ Quốc phòng cho tác phẩm chủ đề “Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức phong cách Hồ Chí Minh” năm 2019.

Mới đây, năm 2023 nhạc sĩ Ngọc Khuê viết tác phẩm “Điện Biên trong ta” cho Đoàn Nghệ thuật Phòng không – Không quân tham gia “Hội diễn nghệ thuật chuyên nghiệp toàn quân” do ca sĩ Hồng Chinh biểu diễn đã đạt Huy chương Vàng.

Nhắc tới những ca khúc sáng tác theo “đơn đặt hàng”, Ngọc Khuê hài hước bảo: “Có những ca khúc tôi viết đúng là được đặt hàng nhưng tác giả thì… chẳng có đồng nhuận bút nào. Đó là ca khúc “Gặp gỡ đồng đội” ra đời năm 1995. Bài này tôi sáng tác nhân một chuyến đi thăm lại chiến trường xưa, từ đề nghị của chính các đồng đội mình: “Ông sáng tác một bài về cuộc gặp gỡ của chúng ta đi”. Thế là bài hát ra đời. Được anh em đồng chí yêu mến ví là “Hội ca”, lần nào gặp nhau ca khúc cũng được vang lên. Sau này, tác phẩm còn trở thành bài hát chính thức của chương trình “Đi tìm đồng đội” trên kênh Truyền hình Quốc phòng Việt Nam. Hay “Bài ca xây dựng nông thôn mới”, tôi tự nguyện viết tặng riêng cho quê hương mình nhưng đến nay ca khúc đã được lan tỏa rộng rãi”.

Nhạc sĩ Ngọc Khuê kể rằng trong “lịch sử viết ca khúc theo đơn đặt hàng” của mình, có một kỷ niệm mà ông nhớ mãi. Một buổi sáng năm 2014, ông nhận được cuộc điện thoại đề nghị viết bài cấp tốc cho tốp nữ của Đoàn Văn công Quân khu I đi thi với yêu cầu là… sáng hôm sau phải có tác phẩm.

Thông thường, để sáng tác được tác phẩm, nhạc sĩ sẽ phải đi thực tế ở các địa bàn vài ngày, thậm chí cả tháng để có chất liệu và cảm hứng sáng tác. Nhưng với yêu cầu kiểu “điện giật” như vậy, thay vì đi thực tế, đơn vị gửi cho ông một… tập tài liệu hàng trăm trang về đơn vị, về Việt Bắc, về núi rừng, về người lính...

“Ngay lập tức tôi phải nghiên cứu rất nhanh, tìm kiếm thông tin ở các nguồn khác để “giải” cho đúng đề bài mà người ta đã đặt ra cho mình. Rồi bắt đầu ngồi viết, lấy y nguyên tiết nhạc mở đầu của một điệu hát Then cổ của vùng Việt Bắc để làm tiết nhạc chính cho bài. Đó chính là câu mở đầu: “Có nghe chăng anh ơi, âm thanh lượn quanh núi đồi…”, nhạc sĩ Ngọc Khuê nhớ lại

Và đáng nói là tác phẩm này ông đã hoàn thành… vượt tiến độ của “chủ đầu tư” khi 15 giờ chiều cùng ngày đã hoàn thành và trả bài. Ca khúc được đưa ra sân khấu tập luôn, nằm trong Chương trình nghệ thuật của Đoàn Văn công Quân khu I tham gia Hội diễn Ca múa nhạc chuyên nghiệp toàn quốc. Tác phẩm được Ngọc Khuê viết nhanh kỷ lục ấy qua sự phối khí của nhạc sĩ Mai Kiên, NSND Kiều Lê dàn dựng, tốp ca nữ trình bày đã giành được Huy chương Bạc tại Hội diễn. Cuối năm đó, ca khúc lại được Hội Nhạc sĩ Việt Nam trao giải B (không có giải A).

2. Có thể nói, không ít nhạc sĩ từng viết theo “đơn đặt hàng” và tạo nên những tác phẩm thành công, có sức sống lâu bền. Nhưng giới nhạc sĩ vẫn ngầm suy tôn viết khỏe và giỏi ở khía cạnh này phải kể tới các nhạc sĩ như Trần Tiến, Phó Đức Phương, Nguyễn Cường...

Có không ít tác phẩm của nhạc sĩ Trần Tiến viết theo đơn đặt hàng mà phải kể tới “Sao em nỡ vội lấy chồng”. Khoảng những năm 1990, nhạc sĩ Trần Tiến nhận lời sáng tác để tuyên truyền cho phong trào Dân số kế hoạch hóa gia đình – một phong trào được Liên hiệp quốc bảo trợ. Ông đã sử dụng hình ảnh lá diêu bông cùng ý thơ trong bài thơ “Lá diêu bông” của thi sĩ Hoàng Cầm sáng tác nên ca khúc “Sao em nỡ vội lấy chồng” mang âm hưởng dân ca Bắc Bộ. Bài hát từng được dàn nhạc giao hưởng New York thể hiện để chào đón Bộ trưởng Bộ Y tế Việt Nam lên nhận giải thưởng của tổ chức này. Ca khúc không chỉ được nhiều ca sĩ Việt Nam thể hiện thành công mà một nữ ca sĩ người Nhật Bản cũng đã đưa bài hát này vào CD nhạc phát hành trên 20 quốc gia.

Sinh thời, Đại tá, nhạc sĩ Nguyễn Đức Toàn từng chia sẻ rằng khó nhất là viết đặt hàng từ… chính mình. Một lần, vì mải suy nghĩ, trăn trở làm thế nào để sáng tác được ca khúc hay về Hà Nội, ông đã đi nhầm vào đường một chiều. Một chiến sĩ cảnh sát giao thông tuýt còi yêu cầu ông dừng lại.

Nhưng sau khi nghe nhạc sĩ phân trần, nhận khuyến điểm “vì mải nghĩ để viết một bài ca về Hà Nội nên quên mất không nhìn biển cấm”, đồng chí cảnh sát giao thông cười tươi rồi nhắc ông rút kinh nghiệm mà không phạt “để bác còn hứng thú viết bài ca cho Thủ đô Hà Nội”. Kỷ niệm nhỏ ấm áp ấy nhưng đã khiến nhạc sĩ về nhà phấn chấn cầm lấy cây đàn viết ngay những câu hát đầu tiên của ca khúc “Hà Nội trái tim hồng”: “Tôi hát bài ca ngợi ca Hà Nội/ Ôi thủ đô xao xuyến trong trái tim tôi…”.

Nhạc sĩ Hoàng Vân cũng nổi tiếng là nhạc sĩ viết “ngành ca” xuất sắc với những ca khúc được công chúng yêu mến suốt mấy chục chục năm qua: “Bài ca xây dựng”, “Bài ca người giáo viên nhân dân”, “Hát về cây lúa hôm nay”, “Tôi là người thợ lò”…

Trong đó, ca khúc “Tôi là người thợ lò” được ông sáng tác năm 1964 sau một chuyến đi thực tế khai trường ở Mỏ Cọc 6, Quảng Ninh cùng 12 nhạc sĩ và mấy chục năm qua trở thành “ngành ca” của ngành than. Khi ấy, chứng kiến những người thợ lò vất vả, trong điều kiện dụng cụ làm việc thô sơ nhưng tinh thần luôn hăng hái vì tiền tuyến, nhạc sĩ rất xúc động. Khúc tráng ca về người thợ mỏ được ra đời bằng những câu hát thật giản dị và chân tình như tình cảm của họ đối với ông: “Tôi là người thợ lò/ Sinh ra trên đất mỏ/ Trong những ngày cờ đỏ/ Bay trên núi Bài Thơ…”.

Viết theo đơn đặt hàng, từ đối tác hay với chính mình, có lẽ với nhiều nhạc sĩ chuyên nghiệp chỉ là cơ duyên, là cái cớ để người nghệ sĩ trải nghiệm, cảm xúc cùng tài năng kết tinh thành những giai điệu đẹp dâng tặng cho đời, như chia sẻ của nhạc sĩ Trần Tiến: “Cái gì trái tim tôi xúc động thì tôi viết”.