Những băn khoăn trước nguy cơ di tích văn hóa Sa Huỳnh bị biến dạng

Tuy nhiên, di tích quốc gia đặc biệt này đang đối diện nguy cơ bị biến dạng khi việc đầu tư tuyến đường ven biển đoạn qua khu vực đầm An Khê thuộc dự án đường ven biển Dung Quất - Sa Huỳnh (giai đoạn III) đang rất hiện hữu.

Không ảnh hưởng đến di sản?

Theo báo cáo mới nhất của Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông tỉnh Quảng Ngãi, dự án đường ven biển Dung Quất - Sa Huỳnh sau khi được đầu tư sẽ khai thác triệt để tiềm năng, lợi thế của khu vực phục vụ phát triển kinh tế xã hội.

Trên cơ sở đánh giá các phương án đầu tư và nguyên tắc thiết kế hướng tuyến, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông tỉnh Quảng Ngãi nhận thấy hướng tuyến của dự án đường ven biển Dung Quất - Sa Huỳnh, giai đoạn III đoạn qua khu vực đầm An Khê theo hướng tuyến được duyệt tại Quyết định số 551/QĐ-UBND ngày 30/6/2025 của UBND tỉnh Quảng Ngãi về việc phê duyệt quy hoạch chung đô thị Đức Phổ tỉnh Quảng Ngãi đến năm 2045, có hướng tuyến đảm bảo hiệu quả cao khi đưa dự án vào khai thác.

Cụ thể, phương án hướng tuyến băng cắt qua đầm An Khê bằng các nhịp cầu đảm bảo hướng đi thẳng, song song với bờ biển đảm bảo nguyên tắc giữ gìn sự toàn vẹn về giá trị của cảnh quan thiên nhiên, môi trường - sinh thái, địa hình, địa mạo và yếu tố địa lý khác chứa đựng sự đa dạng sinh học và hệ sinh thái đặc thù, dấu tích vật chất về các giai đoạn phát triển của trái đất hoặc công trình kiến trúc liên quan đến danh lam thắng cảnh, di sản thế giới; bảo đảm phù hợp với quy luật tự nhiên, hệ sinh thái tài nguyên biển, bảo tồn và giữ gìn các yếu tố gốc cấu thành giá trị thiên nhiên và đa dạng sinh học biển, môi trường biển liên quan đến danh lam thắng cảnh của khu vực nơi đây. Tăng cường sự kết nối, tiếp cận giữa Sa Huỳnh với các xã phường khác trên địa bàn.

Khi dự án được đầu tư các địa điểm đầm An Khê và lạch An Khê - Cửa Lỗ (khu vực bảo vệ II, di tích quốc gia đặc biệt Văn hóa Sa Huỳnh) kết hợp với cánh đồng muối, đầm Nước Mặn, bãi tắm Hóc Mó và cảng Sa Huỳnh tạo nên một quần thể không gian lịch sử, văn hóa, cảnh quan gắn với kinh tế biển. Đây được xác định là nơi sở hữu nhiều giá trị có ý nghĩa quan trọng và ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đô thị Đức Phổ và tỉnh Quảng Ngãi. Dự án được triển khai đầu tư đồng bộ với khu vực xung quanh Bảo tàng Sa Huỳnh (hai bên bờ Bắc, bờ Nam và trên cầu) được tổ chức xây dựng công viên cây xanh, các đường đi dạo kết hợp với trưng bày các hiện vật (xung quanh khu vực bảo vệ II), nơi du khách có thể khám phá văn hóa và thưởng thức cảnh quan đầm An Khê qua đó đảm bảo bảo tồn, phát huy giá trị của di sản văn hóa Sa Huỳnh.

Dự án được đầu tư song song với việc đầu cảnh quan khu vực xung quanh Đầm An Khê sẽ thúc đẩy thu hút du khách, các nhà đầu tư đến với khu vực Sa Huỳnh và tỉnh Quảng Ngãi, góp phần quảng bá, bảo tồn giá trị văn hóa Sa Huỳnh...

Nỗi lo lắng của các nhà nghiên cứu văn hóa

Theo tìm hiểu của chúng tôi, năm 2023, UBND tỉnh Quảng Ngãi đã có văn bản xin ý kiến Bộ, ngành liên quan về chủ trương lập hồ sơ di tích khảo cổ Văn hóa Sa Huỳnh trình UNESCO ghi vào Danh mục di sản thế giới. Theo văn bàn này, UBND tỉnh Quảng Ngãi cho rằng, di tích khảo cổ Văn hóa Sa Huỳnh đáp ứng các tiêu chí của UNESCO: Di tích khảo cổ Văn hóa Sa Huỳnh dự kiến tiếp tục mở rộng thực hiện tại các di tích khảo cổ đã được khai quật, nghiên cứu khoanh vùng gồm địa điểm xóm Ốc, suối Chình (đảo Lý Sơn); khu vực miền núi có thôn Tre, thôn Trà Veo, Di Lăng (huyện Sơn Hà cũ); địa điểm cư trú và mộ táng Bình Châu (huyện Bình Sơn cũ).

Như vậy, di tích khảo cổ Văn hóa Sa Huỳnh trình UNESCO được mở rộng 4 khu vực: Sa Huỳnh (cửa biển), Lý Sơn (hải đảo), Bình Sơn (nghĩa địa tàu cổ), Sơn Hà (thung lũng núi) có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, thẩm mỹ, dân tộc hay nhân học, tạo nên diện mạo đa sắc về phức hệ sinh thái văn hóa của cư dân văn hóa Sa Huỳnh.

Văn bản của UBND tỉnh Quảng Ngãi đánh giá: "Di tích khảo cổ Văn hóa Sa Huỳnh đảm bảo tính toàn vẹn; các di chỉ khảo cổ được nghiên cứu, bảo tồn với chất lượng rất tốt trong lòng đất, tình trạng di tích khảo cổ Văn hóa sa Huỳnh với không gian bao quanh nó còn gần như nguyên vẹn thể hiện sự đa dạng về môi trường cư trú của cư dân, sự giao lưu trao đổi với các văn hóa khảo cổ đồng đại trong khu vực. Tính xác thực của di tích khảo cổ Văn hóa Sa Huỳnh được đảm bảo...".

Trong đợt khảo sát thực tế mới đây, giới chuyên gia, nhà nghiên cứu văn hóa đã bày tỏ sự lo lắng trước dự án hạ tầng đường ven biển đoạn đi qua đầm An Khê. PGS.TS Bùi Chí Hoàng, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nhìn nhận rằng đầm An Khê đóng vai trò trụ cột trong cấu trúc trong cấu trúc di sản văn hóa Sa Huỳnh. Nếu chúng ta không bảo vệ được không gian này bằng việc loại bỏ hướng tuyến băng cắt qua đầm An Khê thì tính chân xác, tính toàn vẹn của di sản sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, kéo theo nguy cơ tác động đến khả năng xây dựng hồ sơ di sản ở cấp độ quốc tế.

PGS.TS Bùi Chí Hoàng đề nghị việc nghiên cứu mở rộng phạm vi bảo vệ di tích là hết sức cần thiết, không chỉ giới hạn trong lòng đầm An Khê mà còn bao gồm vùng ven, các gò đất cổ và khu vực sản xuất muối truyền thống, nhằm hình thành một chỉnh thể di sản, cảnh quan có giá trị tổng hợp.

Với cách tiếp cận rộng hơn, GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cho rằng Sa Huỳnh là một "trầm tích lịch sử sống", nơi hội tụ nhiều lớp văn hóa nối tiếp nhau từ tiền Sa Huỳnh đến Chăm-pa và Đại Việt. Vì thế, mọi sự can thiệp vào không gian đặc quánh di sản này phải được đặt trong khung đánh giá theo chuẩn quốc tế, bao gồm vùng lõi, vùng đệm và cảnh quan thiên nhiên, chứ không thể bám theo nguyên tắc thiết kế hướng tuyến qua khu vực đầm An Khê của ban quản lý dự án.

PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nêu quan điểm: Xây dựng và phát triển không thể tách rời nhiệm vụ gìn giữ di sản của tổ tiên. Ngược lại, chính di sản là nền tảng để phát triển bền vững như Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã chỉ ra. 2 nhiệm vụ này tồn tại song hành, không thể xem nhẹ hay đặt bên nào phụ thuộc bên nào.

Trao đổi với chúng tôi, PGS.TS Tống Trung Tín cho biết, khu di sản đang được đề cập mà cụ thể ở đây là đầm An Khê, trung tâm văn hóa Sa Huỳnh là một trong những địa chỉ cực kỳ quan trọng của thời đại kim khí, gắn với buổi đầu dựng nước của dân tộc. Giá trị nổi bật của khu di sản văn hóa Sa Huỳnh nằm ở tính nguyên vẹn hiếm có của không gian sinh tồn cổ xưa. Tại đây, dấu tích cư trú của cư dân tiền, sơ sử, tiếp nối bởi cộng đồng Chăm-pa và sau đó là người Việt vẫn được bảo tồn trong một tổng thể tương đối hoàn chỉnh. Chính dòng chảy liên tục này đã tạo nên một "bảo tàng sống" về lịch sử cư trú và phát triển văn hóa, điều mà không nhiều nơi còn giữ được.

Với vị trí "trái tim", đầm An Khê được xác định là thành tố quan trọng cấu thành tổng thể giá trị di tích. Việc hướng tới hồ sơ di sản thế giới đòi hỏi phải đáp ứng những tiêu chí nghiêm ngặt của UNESCO, trong đó nổi bật là giá trị toàn cầu, tính xác thực và tính nguyên vẹn. Nếu như 2 tiêu chí đầu cơ bản đã đáp ứng được thì tính toàn vẹn, đặc biệt là môi trường sinh thái và cảnh quan lại đang đối diện với nhiều nguy cơ và thách thức. Do đó, cần tiến hành nghiên cứu, điều tra khảo cổ một cách toàn diện trước khi triển khai các dự án; đồng thời xem xét điều chỉnh quy hoạch theo hướng giảm thiểu tối đa tác động đến khu vực trung tâm di tích Sa Huỳnh.

"Mọi quyết định liên quan đến di sản, cụ thể ở đây là làm cầu băng cắt qua đầm An Khê cần phải được cân nhắc thận trọng, không chỉ ở khía cạnh kinh tế mà còn ở chiều sâu văn hóa và trách nhiệm với lịch sử dân tộc", ông Tín nói.

Đứng ở góc độ cơ quan quản lý nhà nước, TS Trần Đình Thành, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), cho biết tỉnh Quảng Ngãi đã đề xuất 3 phương án. 2 phương án tránh di sản nhưng hạn chế về phát triển, một phương án đi qua khu vực đầm An Khê. Theo đánh giá của các nhà khoa học và Cục Di sản văn hóa, đầm An Khê với giá trị của nó cần được xếp vào khu vực bảo vệ I chứ không phải khu vực II như hiện nay. Nếu như vậy, việc xây dựng tuyến đường đi qua khu vực này sẽ không phù hợp với quy định của Luật Di sản văn hóa và các nguyên tắc của UNESCO.

Ngoài ra, phương án cầu đi qua đầm nằm gần vùng có tiềm năng khảo cổ cao, nơi có thể phát hiện thêm nhiều di chỉ. Việc xây dựng không chỉ ảnh hưởng đến cấu trúc cảnh quan mà còn tác động trực tiếp đến khả năng nghiên cứu lâu dài. Đặc biệt, tuyến đường còn đi qua khu vực đất liền ven đầm, nơi tiềm năng khảo cổ về văn hóa Sa Huỳnh và Chăm-pa còn rất lớn. Đây là khu vực gắn với đời sống dân cư cổ, từ sản xuất muối, cư trú đến tín ngưỡng.

"Quan điểm chúng tôi rất rõ: Không thể đánh đổi di sản văn hóa để phát triển, trách nhiệm đặt ra là phải bảo tồn toàn vẹn và tiếp tục làm rõ giá trị di sản", ông Thành khẳng định.