Ukraine trước thách thức nhân khẩu học

Dân số giảm

Ukraine có dân số vào khoảng 52 triệu người khi tách khỏi Liên Xô cuối năm 1991, thuộc nhóm các quốc gia đông dân nhất lục địa châu Âu, và được thừa hưởng hạ tầng công-nông nghiệp đáng kể. Tuy nhiên, mắc kẹt giữa cuộc cạnh tranh ảnh hưởng Đông-Tây và không phát huy hết sức mạnh nội tại, kinh tế Ukraine không tăng trưởng mạnh như các nước láng giềng, trở thành nguyên nhân chính dẫn đến tỷ lệ tăng dân số tự nhiên thấp dần.

Sau các đợt di cư lớn khi biên giới mở cửa (những năm 1990), Cách mạng Cam (2004), làn sóng biểu tình Euro Maidan dẫn đến chính biến ở Kiev, xung đột bùng phát tại Donbass (2013-2014), quy mô dân số Ukraine sụt giảm mạnh. Politico nói rằng, đến năm 2015, dân số Ukraine ít hơn khoảng 10 triệu người so với năm 1991.

Khi Nga phát động chiến dịch quân sự ở Ukraine từ 2022, bức tranh nhân khẩu học của nước này diễn biến xấu hơn, khi có thêm gần 7 triệu người Ukraine rời bỏ đất nước, trong đó 1,2 triệu người di tản sang Nga, 1,2 triệu người ở Đức và gần 1 triệu ở Ba Lan. Năm 2024, Liên hợp quốc (LHQ) ước tính dân số Ukraine chỉ còn hơn 37 triệu người, nhưng Politico dẫn lời các chuyên gia nhân khẩu học ghi nhận dân số tại các khu vực mà chính quyền Ukraine kiểm soát chỉ vào khoảng 30 triệu, do có hàng triệu người đang sinh sống ở các vùng lãnh thổ Nga quản lý. Như vậy, chỉ 3 thập kỉ từ khi trở thành một quốc gia độc lập, dân số Ukraine trên lãnh thổ Ukraine kiểm soát tụt còn 57%.

Về triển vọng trở về của những người Ukraine tị nạn, Politico cho hay, giai đoạn đầu xung đột, các cuộc thăm dò xã hội học ở Ukraine và châu Âu chỉ ra rằng, hầu hết những người Ukraine rời bỏ đất nước từ 2022 hứa sẽ quay lại khi chiến tranh kết thúc. Một số cuộc thăm dò cho kết quả từ 80-90% người Ukraine tị nạn cam kết hồi hương. Một con số rất đáng hi vọng. Tuy nhiên, tình hình đã đảo ngược do xung đột kéo dài. Chuyên gia nhân khẩu học hàng đầu Ukraine, bà Ella Libanova gần đây cảnh báo, phần lớn người Ukraine tị nạn ở nước ngoài sẽ không trở về, trừ khi họ bị nước chủ nhà trục xuất. Bà nhận định, nếu 50% người Ukraine hồi hương sau chiến sự, thì đó đã là “điều tuyệt vời”.

Trong khi đó, cựu Bộ trưởng Ngoại giao Ukraine Dmytro Kuleba tiết lộ, trong các chuyến công du nước ngoài suốt 3 năm chiến sự vừa qua, ông đã hỏi hơn 100 người Ukraine di tản về việc họ có trở về quê hương hay không. “Câu trả lời của họ thay đổi theo thời gian: “Có” chắc nịch vào năm đầu tiên xung đột, “có thể” vào năm thứ hai và sang năm thứ ba, câu trả lời là “có lẽ không” hoặc “không” một cách thẳng thừng”, ông Kuleba chia sẻ. “Đối với những bà mẹ, rất khó để họ “nhổ rễ” con cái mình (để trở về Ukraine) khi chúng đã kết bạn mới, học ngôn ngữ ở ngôi nhà mới và hòa nhập”.

Bên trong Ukraine, do tác động của chiến sự, mức sống thấp và triển vọng tương lai ảm đảm, tỷ lệ tử vong đang cao gấp gần 3 lần tỷ lệ sinh (10 tháng đầu năm 2024, 251.000 người Ukraine được ghi nhận tử vong, còn số trẻ em được sinh ra là 87.500), còn độ tuổi trung bình dân số đã tăng từ 41 lên 45 tuổi. Kết quả nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Kinh tế Quốc tế Vienna ước tính, đến năm 2040, Ukraine có thể đạt quy mô dân số vào khoảng 35 triệu, vẫn thấp hơn 20% so với năm 2021.

Hãng tin Ukrinform tháng 3/2025 cho hay, mỗi phụ nữ ở Ukraine có tỷ lệ sinh trung bình 0,9, thua xa tỷ lệ 1,5 trẻ/phụ nữ ở Liên minh châu Âu (EU) và 2,2 của thế giới. “Chúng tôi không sinh đủ số trẻ em cần thiết”, chuyên gia nhân khẩu học Ella Libanova thừa nhận. “Tỷ lệ tử vong đã lớn hơn tỷ lệ sinh kể từ năm 1991. Mỗi thế hệ tiếp theo được sinh ra lại ít hơn thế hệ trước đó”.

Giải pháp nào?

Từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nhậm chức và quyết tâm thúc đẩy Nga-Ukraine ngừng bắn, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky hi vọng phương Tây sẽ giúp Ukraine nhanh chóng tái thiết đất nước sau khi tái lập hòa bình, biến Ukraine thành một cường quốc quân sự - kinh tế ở châu Âu và Kiev có thể “đòi lại” các vùng lãnh thổ đã mất bằng biện pháp hòa bình trong tương lai. Để thực hiện mục tiêu đó, Ukraine cần một chính sách kinh tế toàn diện, một khoản chi phí khổng lồ mà theo ước tính của WorldBank là vào khoảng gần 1.000 tỷ USD cùng nguồn nhân lực dồi dào.

Về chi phí, Ukraine đang vận động EU và Mỹ cho phép sử dụng 300 tỷ USD tài sản Nga bị phong tỏa ở nước ngoài phục vụ tái thiết nước này. Dù sáng kiến sử dụng tài sản phong tỏa của Nga chưa có tiến triển, nhưng nhiều nước phương Tây đã cam kết hỗ trợ Kiev hàng chục tỷ USD dưới nhiều hình thức như tài trợ hoặc cho vay, đây sẽ là một khởi đầu tốt. Tuy vậy, bài toán về nguồn nhân lực dường như khó giải hơn cả. Theo dữ liệu của Bộ Kinh tế Ukraine, nước này cần thêm 3,1-4,5 triệu lao động vào năm 2032 nếu muốn đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế hàng năm là 7%.

Do nhu cầu trở lại đất nước của những người Ukraine tị nạn không cao, chuyên gia Libanova mới đây kêu gọi Ukraine cần ngăn “những người chồng rời Ukraine để đoàn tụ với vợ hoặc con cái của họ ở nước ngoài” để thúc đẩy những người bên ngoài đất nước trở về. Bà không nêu cách thức thực hiện sáng kiến đó, nhưng nhiều nhà phê bình coi đây là một giải pháp cực đoan.

Nhà lập pháp Ukraine Mykola Kniazhytskyi thì khẳng định, Ukraine cần làm nhiều hơn để “những đứa trẻ Ukraine bên ngoài Ukraine không quên tiếng mẹ đẻ và lịch sử của mình”. Ông nhận định, Kiev đã mắc sai lầm khi không khuyến khích mọi người ở lại đất nước trong giai đoạn đầu chiến sự và cũng không đưa ra chính sách trợ giúp khoảng 8 triệu người Ukraine phải di tản bên trong lãnh thổ. “Điều đó khiến họ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc trở thành người tị nạn”, ông Kniazhytskyi nói.

Trong khi đó, cựu Ngoại trưởng Ukraine Dmytro Kuleba quả quyết, ông từng đề cập với Tổng thống Volodymyr Zelensky về thách thức nhân khẩu học và tin rằng, giải pháp duy nhất của Ukraine là “nhập khẩu người từ quốc gia khác” để tái thiết đất nước, nhưng “Tổng thống chưa bao giờ đồng ý với tôi”.  Ý tưởng này được chuyên gia Olena Babakova tại Đại học Vistula ở Warsaw (Ba Lan) ủng hộ. Bà cho rằng Ukraine cần đưa ra các chính sách thu hút “người di cư kinh tế từ các nước thứ ba”, bên cạnh việc miễn thuế, hỗ trợ thế chấp hoặc trợ cấp giáo dục cho bất cứ người Ukraine nào sẵn sàng trở về.

Tổng thống Ukraine Zelensky chưa đưa ra tuyên bố chính thức nào xung quanh vấn đề hồi hương hàng triệu người Ukraine ở nước ngoài, nhưng ông dường như đã có những bước đi đầu tiên. Hồi năm ngoái, ông Zelensky đã lệnh thành lập Bộ Thống nhất Quốc gia với ưu tiên chính là làm việc với cộng đồng người Ukraine trên toàn thế giới. Quốc hội Ukraine sau đó thông qua một đạo luật cho phép người Ukraine mang thêm một quốc tịch khác, vốn bị cấm từ năm 1991. Báo ElPais của Pháp đưa tin, Kiev gần đây dường như còn theo đuổi chính sách gây tranh cãi là ủng hộ các nước EU cắt giảm viện trợ cho người Ukraine tị nạn, động thái có thể buộc họ phải rời bỏ nước đó và trở về Ukraine.

Dẫu vậy, Oleksandra Balyasna, một công dân Ukraine 39 tuổi, người đã rời đất nước sang Hà Lan để sống cùng chị gái sau khi xung đột nổ ra, nói rằng cô sẽ không lựa chọn trở lại nếu không thật sự cảm nhận được cơ hội và sự an toàn trong nước. An toàn ở đây không chỉ là việc xung đột chấm dứt, mà còn đảm bảo rằng nó không lặp lại thêm một lần nào nữa, ElPais viết. “Đôi khi tôi cảm thấy rằng mình không được ở nơi mình muốn, nhưng tại Hà Lan, chúng tôi có điện, chúng tôi có thể ngủ mỗi đêm”, cô Balyasna chia sẻ với ElPais.