Ai là “cha đẻ” của Lý Toét – Xã Xệ - Bang Bạnh?
Nhớ cái hôm ở Hội thảo Phong trào Thơ mới và văn xuôi TLVĐ - 80 năm nhìn lại, Phó Giáo sư - Tiến sĩ (PGS-TS) Trần Hữu Tá đọc diễn văn khai mạc, qua đó ông kết luận: "Những sáng tạo nghệ thuật của khuynh hướng thẩm mỹ này, cùng với thành tựu của hai dòng văn học hiện thực chủ nghĩa và văn học cách mạng vô sản cùng thời, tất cả đã góp phần thực thi một nhiệm vụ lịch sử quan trọng: hoàn tất quá trình hiện đại hóa nền văn học dân tộc chỉ trong hơn một thập kỷ (1930-1945), đưa văn học nước ta từ quỹ đạo văn học trung đại hòa nhập chung dòng chảy của văn học thế giới hiện đại".
Rất tiếc trong hội thảo này, chỉ duy nhất tham luận của Thái Thị Thu Thắm (Đại học Văn Lang) đề cập đến Mối quan hệ giữa văn học và hội họa trong hoạt động của Tự lực Văn đoàn (TLVĐ). Và lấy làm tiếc. Tiếc vì như ta đã biết, trong hệ thống truyện cười dân gian Việt Nam đã có những nhân vật hoạt kê nổi tiếng như Trạng Quỳnh, Xiển Bột, Ba Giai - Tú Xuất v.v...
Và bây giờ, chính TLVĐ đã sáng tạo thêm ba nhân vật điển hình nữa - một thành công rực rỡ cho nền biếm họa chí nước nhà: Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh.
Trên tạp chí Văn Học chủ đề Những vang bóng một thời trong văn chương hoạt kê Việt Nam - ấn hành năm 1971, nhà văn Vũ Bằng viết: "Lần đầu tiên xuất hiện trên Kỷ yếu Việt Nam Thanh niên hội của sinh viên Cao đẳng (Hà Nội), hai ba tháng ra một số, ngoài bìa sách vẽ một gốc đa cổ thụ. Và chính nhà thơ Tú Mỡ (1900 - 1976) là "cha đẻ" ra Lý Toét và ngay bản thân Tú Mỡ cũng được gọi là Lý Toét (tr.25).
Trong tham luận tại hội thảo nêu trên, Thái Thị Thu Thắm cho rằng: "Nhất Linh là người đã sáng tạo ra Lý Toét còn Nguyễn Gia Trí chính là họa sĩ tài hoa đã cho ra đời Xã Xệ và Bang Bạnh".
Trong quyển Biếm họa Việt Nam (NXB Mỹ Thuật- 2011), họa sĩ Lý Trực Dũng cho rằng: "Xã Xệ và Bang Bạnh chính là sáng tác của họa sĩ Nguyễn Gia Trí với bút danh Rigt" (tr.14) v.v…
Dù thế nào đi nữa, việc đưa các nhân vật này "hội nhập" vào đời sống, trước hết phải kể đến công lao của nhóm TLVĐ.
Tại sao không thử mạo muội lật lại tài liệu xưa để có thể "chốt hạ" lại vấn đề mà lâu nay vẫn còn có nhiều, rất nhiều ý kiến tranh luận khác nhau?. Và sau đây là những gì tôi đã ghi nhận và khẳng định từ văn bản, từ tài liệu chứ không "ăn theo nói leo".
Đọc lại tờ Ngày nay số xuân năm 1940, trong bài Lịch sử Lý Toét, Ba Ếch và Xã Xệ, nhà văn Nhất Linh tiết lộ: "Lý Toét ra đời trước rồi người mới ra đời sau. Tên Lý Toét thấy xuất hiện năm 1930 trong báo Tứ Dân mà người đẻ ra cái tên Lý Toét lại là Tú Mỡ Hồ Trọng Hiếu. Còn ai đẻ ra Lý Toét (người thật)?".
Với câu hỏi này, Nhất Linh trưng ra hình vẽ Lý Toét in trên măng-sét của báo Phụ Nữ Thời Đàm số tháng 6-1931 và cho biết: "Đó là bức vẽ đầu tiên về Lý Toét. Đông Sơn một hôm ngồi xem báo Phụ Nữ. Nghịch vẽ một người nhà quê và thấy người ấy hay hay liền xé chỗ vẽ cất đi, chưa biết dùng làm gì".
Mãi đến khi Phong Hóa bộ mới do nhóm TLVĐ thực hiện, Lý Toét mới chính thức "hành hiệp giang hồ". Trên số báo 14 (22-9-1932), trang bìa có in tranh vẽ Người An Nam mình kinh doanh, dù "25 chỗ ngồi nhất định" nhưng trên xe chở cả vài chục người lổn nhổn.
Nếu quan sát kỹ, ta thấy có nhân vật ná ná như Lý Toét được phổ biến sau này. Tranh ký tên Đông Sơn (bút danh của Nhất Linh). Qua số báo 15 (29-9-1932), tranh vẽ Lý Toét lần đầu tiên được chọn làm vi-nhét cho chuyên mục Vui cười. Và tất nhiên, lúc đó chưa có tên gọi là Lý Toét.
Đến số báo 35 (24-2-1933) trong tiểu phẩm Cuộc chợ phiên của Phong Hóa tổ chức của Tứ Ly (bút danh của nhà văn Hoàng Đạo), bấy giờ tên gọi Lý Toét mới xuất hiện, có cả tranh minh họa Lý Toét cùng nhân vật Ba Ếch. Có thể xem đây là ngày "khai sinh" của nhât vật trứ danh: "Đội trời đạp đất giữa trời/ Nguyễn Văn Lý Toét là người Việt Nam".
Qua các số báo sau, cụ thể số 48 (26-5-1933) là thời điểm Lý Toét bắt đầu trở thành nhân vật chính của mỗi tranh châm biếm. Mở đầu là Lý Toét ra tỉnh - lẩm bẩm khi chăm chú quan sát bệ nước phông tên, có vòi rô-bi-nê: "Quái, bia ai mà lạ vậy?".
Từ đó trở về sau, trên Phong Hóa tranh vẽ về nhân vật này xuất hiện đều đặn. Bấy giờ, không chỉ Đông Sơn mà các danh họa lừng lẫy cỡ Nguyễn Gia Trí (bút danh Rigt), Tô Ngọc Vân (bút danh Tô Tử), Cát Tường (bút danh Lemur), Mạnh Quỳnh... cũng "hà hơi tiếp sức" qua nhiều số báo. Ngoài ra còn phải kể đến tài năng của thi sĩ trào phúng Tú Mỡ.
Trên chuyên mục thơ châm biếm Giòng nước ngược, ông cũng "lôi" Lý Toét vào cho bằng được, thậm chí còn nhại bài thơ Anh Khóa của Á Nam Trần Tuấn Khải để cho bà Lý Toét được xuất hiện v.v...
Như thế, vẫn chưa đủ.
Làm nên sự thành công rực rỡ này, phải còn là công sức tham gia rất nhiệt tình của đông đảo bạn đọc cùng viết/vẽ theo "nguyên mẫu" đã có sẵn. Tạo nên "hiệu ứng dây chuyền", còn do từ báo số 26 (16-1-.1932), Phong Hóa đã mở cuộc thi viết "truyện cười" và vẽ "tranh khôi hài" nên đã thu hút sự tham gia của mọi người.
Dám khẳng định rằng: "bản quyền" hình mẫu Lý Toét là do Nhất Linh sáng tạo, nhà thơ Tú Mỡ đặt tên và nhà văn Hoàng Đạo có công đầu trong việc giới thiệu với đông đảo bạn đọc.
Còn nhân vật Xã Xệ thì sao?
Cuộc thi sáng tác truyện cười, vẽ tranh khôi hài, kéo dài nhiều năm. Trên Phong Hóa số báo 57 (28-6-1933), Bút Sơn với "tranh dự thi số 73" đã vẽ nhân vật na ná như Xã Xệ sau này: Ông ta đi hớt tóc, trên đầu chỉ có mỗi một sợi tóc, thợ cầm tông-đơ và hỏi: "Bẩm ngài, ngài rẽ bên hay rẽ giữa ạ?". Tất nhiên nhân vật này, Bút Sơn không đặt tên Xã Xệ. Với bài báo của Nhất Linh vừa nêu trên, ông cho rằng: "Nhìn kỹ, tôi cho người ấy là bố Xã Xệ"
Trên số báo 88 (9-3-1934), Chàng thứ XIII viết tiểu phẩm Lý Toét suýt đi du xuân, lần đầu tiên xuất hiện tên gọi Xã Xệ qua bức tranh có mẩu đối đáp: Xã Xệ hỏi: "Mưa đã đến gần, bác vẫn tắm sao?". Đang ngâm mình dưới ao, tay vẫn cầm ô, đầu đội khăn đóng, Lý Toét trả lời: "Lo gì, tôi đã phòng xa, mang ô đây, lúc mưa tới, tôi dương ô lên". Bức tranh này không thấy ký tên. Ai đặt tên Xã Xệ? Không rõ.
Thật bất ngờ, qua số báo sau, số 89 (16-3-1934) ngay trang bìa đã chọn bức tranh của Bút Sơn. 2 tranh liên hoàn vẽ Xã Xệ và Lý Toét đứng trước cái bàn cân Tây, trên bảng có ghi: "Bỏ vào 1 xu rồi cân". Xã Xệ bảo: "Bác Toét chúng mình có 1 xu làm sao cân hai đứa?". Cả hai cùng leo lên bàn cân, Lý Toét trả lời: "Thế này thì thật nhất cử lưỡng tiện, cân một lần hai đứa rồi chia hai ra thì cũng được chứ lỵ?".
Từ đây, nhân vật mập ú, trên đầu mỗi một sợi tóc, hai má phúng phính, mặc áo dài the thâm đã trở thành "nguyên mẫu" cố định. Và cũng từ đây, Xã Xệ luôn cặp kè như hình với bóng cùng Lý Toét ốm cà tong cà teo, má hóp, đầu bịt khăn, răng vâu, tay xách ô có treo toòng teng đôi giày.
Không những thế, vi-nhét chuyên mục Vui Cười, trước đây chỉ mỗi Lý Toét thì nay đã có thêm Xã Xệ. Theo tôi, ngày 16.3.1934 là ngày chính thức "khai sinh" của Xã Xệ. "Bản quyền" đó thuộc về Bút Sơn.
Còn nhân vật Bang Bạnh thì sao?
Bấy giờ, báo chí đưa tin: có lão Bang tá nọ ở Vinh, lúc vào một hiệu buôn, người thư ký cửa hiệu sau khi lễ phép chào hỏi rồi ngồi xuống ghế. Lập tức, anh ta ăn một cú tát như trời giáng của Bang tá vì... dám ngồi ngang hàng với lão. Trên báo Phong Hóa số 151 (ngày 31-8-1935), nhà văn Thạch Lam có phê phán sâu cay trong chuyên mục Bức tranh vân cẩu.
Danh họa Tô Ngọc Vân (bút danh Tô Tử) đã vẽ tranh minh họa chân dung: một ông quan béo ục ịch, mặc áo dài trắng, khăn đóng trắng, mặt tròn, mép và cằm có 3 sợi râu, mắt ti hí, ngực đeo bài ngà, chân đi giày, tay cầm roi.
Chưa hết, ngay dưới bài viết trên còn là 4 tranh liên hoàn Truyện quan Bang Bạnh kể chuyện quan đi xe ô tô, ngồi ở đâu cũng ngang hàng, hoặc dưới tài xế, bực quá, quan chọn cách... ngồi trên mui xe ngay trên đầu tài xế!
Khác với sự ra đời của Lý Toét, Xã Xệ, lần này TLVĐ quyết định cho nhân vật của mình có lý lịch hẳn hoi. Do đó, từ số báo 155 (27-9-1935) Tô Tử vẽ truyện tranh 2 kỳ về "sự tích" ra đời của Bang Bạnh. Sau đây là lời dẫn trong tranh:
"Trước khi Bang Bạnh ra đời, bà mẹ nằm ngủ thấy một ông thần biếu bà một cái thang gãy. Mấy hôm sau... Ông đốc Xã Xệ ở phòng đẻ ghé đầu báo tin bà Bạnh sinh con trai. Đứa trẻ sinh ra không thích chơi búp bê hay chơi trống bỏi, chỉ thích chơi roi mây.
Nó không khóc một tiếng nào, mỗi khi đòi ăn nó chỉ quát và giơ roi lên. Nó không bao giờ chịu đặt nằm hay để người ta ẵm ngang; mỗi khi nguời ta để ngang hàng chân nó với đầu nó là nó quát ầm nhà. Vì vậy nên từ lúc lọt lòng nó chỉ ngủ đứng. Vì có cái nết ngủ đúng nên Bạnh được làng bầu ra làm trương tuần.
Anh ta làm hết phận sự một cách dễ dàng vì tối nào anh ta cũng chỉ việc ra ngủ ở đầu làng. Cướp không dám béng mảng. Vì thế năm sau được bầu làm chánh tổng.
Một đêm mùa nước, chánh Bạnh coi đê mệt quá ngủ... Ông sứ đi tuần đêm thấy trời tảng sáng mà chánh Bạnh còn sừng sững đứng trên đê. Hôm sau, chánh Bạnh nhận được giấy ông sứ đã giật mình... giở ra mới biết thăng Bang tá, vì đã hết lòng làm việc - ông bắt đầu có cái tên Bang Bạnh từ đó".
Tựa như Lý Toét - Xã Xệ, với nhân vật "sinh sau đẻ muộn" này, Phong Hóa lại kêu gọi bạn đọc cùng tham gia "chung vui". May mắn, lần này nó cũng được các danh họa, bạn đọc sử dụng trong các tình huống hài hước, châm biếm từ tranh vẽ đến các mẩu chuyện cười.
Ngày 31-8-1935 là ngày "khai sinh" của Bang Bạnh với "cha đẻ" Tô Ngọc Vân, Thạch Lam là người đặt tên.
Thật ra, từ xưa đến nay, các nhà báo Việt Nam đều nỗ lực tạo ra những nhân vật điển hình như thế, có thể kể đến những Vá, Vếu, cậu Ấm, cô Chiêu (trước 1945); anh Tám Sạc Ne, Bé Ngôn, Bé Luận, Tổng Thẹo... (trước 1975); sau này là gia đình Hai Nhái, Linda Kiều; Gia đình bé Kiến v.v... Nhưng những nhân vật đó vẫn chưa tạo được nét điển hình để đi sâu vào trí nhớ của công chúng.
Có thể nói Lý Toét - Xã Xệ - Bang Bạnh đã trở thành điển hình của "nhân vật điển hình" - mà báo Phong Hóa gọi bộ "tam đa" không thể tách rời khi nhìn về tính cách tiêu biểu của nông dân người Việt trước Cách mạng tháng Tám.
Sự thành công chói lọi, rực rỡ của nó vẫn còn là bài học, thử thách cho các họa sĩ biếm và nền báo chí trào phúng hiện nay. Sự thành công do đâu?
Tất nhiên có nhiều lý do, riêng từ góc độ chuyên môn họa sĩ Lý Trực Dũng kết luận rất chính xác: "không phải do một mà nhiều họa sĩ vẽ, nhưng luôn giữ đúng hình hài đặc trưng ban đầu của nhân vật. Đó là cách tác nghiệp rất hiện đại, hiệu quả của các họa sĩ vẽ tranh biếm họa nhiều kỳ mà ngày nay gọi là teamwork" (SĐD, tr.16).