Phía sau hình phạt là nước mắt

Lo lắng cho sự an toàn gia đình

Đã từng tham dự nhiều phiên tòa do ông làm chủ tọa, cảm nghĩ lúc đầu về ông - một vị quan tòa uy nghi, luôn xét xử những án lớn - có lẽ là một người không dễ gần, có phần nghiêm khắc nhưng đến khi được gặp và nói chuyện cùng ông thì mọi e ngại lúc đầu như biến mất.

Hẹn gặp, ông bảo cứ đến một quán cà phê nào đấy để anh em vừa ngồi uống cà phê vừa trò chuyện cho dễ. Lúc đầu tôi rất tự tin xưng hô "anh - em" với ông, tuy vậy khi biết ông sinh năm 1956, hơn tôi tới hơn 20 tuổi thì quả thật là vô cùng ái ngại trước ông, nhưng ông cười bảo không sao cả, thế cho dễ nói chuyện.

Cũng phải khách quan thừa nhận rằng dù đã lớn tuổi nhưng với dáng người khá to cao, thanh thoát, gương mặt cương nghị, trông ông trẻ hơn tuổi thật khá nhiều. Hơn nữa, kiểu nói chuyện thu hút và sự dễ gần của ông với người đối diện khiến cho cuộc trò chuyện trở nên thân tình hơn.

Sau khi tốt nghiệp Đại học Bách khoa, năm 1978, ông đi bộ đội, rời quân ngũ năm 1982, thời điểm đó Tòa án nhân dân TP.HCM đang cần một số sinh viên tốt nghiệp đại học vào làm thư ký, thế là từ đầu năm 1983 cho đến nay ông đã gắn bó với tòa hình sự hơn hai mươi năm trời.

Trong suốt quá trình làm việc của mình, ông đã từng xét xử trên dưới 2.000 vụ án, có năm ông xử không dưới 200 vụ án. Những vụ án nổi cộm tại TP.HCM, ông đều tham gia xét xử. Bên cạnh đó, ông còn tham gia công tác quản lý tại Tòa án Nhân dân TP.HCM.

Vậy một thẩm phán - Phó chánh Tòa Hình sự thường xuyên phải đối mặt với những đối tượng, bị cáo sành sỏi, những vụ án nghiêm trọng chắc cuộc sống thường ngày của ông cũng không ít điều khác thường? Đương nhiên là khác rồi, vì sao ư? Vì ông bảo lúc nào hồ sơ vụ án cũng nhiều cả thành ra đầu óc luôn miên man suy nghĩ, băn khoăn về một vụ án nào đấy.

Hình ảnh một phiên tòa xét xử.

Việc định tội danh, xử theo các khung hình phạt đã có trong luật định thuần về lý thì dễ nhưng xét xử sao cho vừa đúng pháp luật, vừa có tình người nữa, lại là một vấn đề rất khó khăn. "Đối với tôi, xét xử vụ án nào cũng vậy, tôi luôn suy nghĩ nhiều về số phận của những bị cáo - không chỉ họ mà còn cả gia đình họ nữa, rồi cả về phía người bị hại và những người thân của họ để làm sao tuyên một mức án vừa hợp lý vừa hợp tình", ông chia sẻ.

Nhiều khi chính việc ông ngồi miên man suy nghĩ về một vụ án nào đó đã khiến cho vợ ông không khỏi lo âu. Ông cười phân trần: "Cô ấy luôn tự hào về công việc của tôi, nhưng nói thật là cũng có khi khiến cô ấy phải buồn phiền, vì dù thời gian tôi có mặt ở nhà cũng nhiều nhưng hầu như lúc nào cũng thấy nghĩ đâu đâu. Nhiều khi ngồi ở bàn làm việc mà tôi cứ nhìn mông lung, trầm tư suy nghĩ về một vụ việc. Thời gian đầu cô ấy cũng hoảng lắm, nghĩ chắc tôi có vấn đề gì đó, nhưng sau này dần dần cô ấy cũng hiểu được đặc thù công việc của tôi".

Đảm nhận một công việc khá nhạy cảm, về mặt nào đó cũng phải nói là khá nguy hiểm vì thế việc lo lắng cho sự an toàn của bản thân và gia đình mình cũng được ông luôn quan tâm tới.

Ông bộc bạch: "Sự lo lắng là không tránh khỏi, vì bình thường họ không dám làm gì tôi nhưng có khi vì quyền lợi riêng tư của họ thì rất có thể họ sẽ xâm hại đến sự an toàn của tôi và gia đình tôi. Nhiều khi xử những vụ án lớn, tôi cũng luôn phải chú ý và cảnh giác nếu thấy có bất cứ ý đồ, biểu hiện hay hành vi gì khả nghi thì phải kịp thời báo cáo ngay để các cơ quan chức năng có sự quan tâm thỏa đáng. Mặt khác, gia đình tôi cũng luôn cảnh giác và có sự gắn kết, cư xử đúng mực và thân thiện với địa phương, với bà con khu phố, với tất cả người dân ở quanh khu vực nhà mình… Tốt nhất là mình phải suy nghĩ đến và luôn cảnh giác, nhưng không phải do đó mà sợ, chùn tay trong việc xét xử".

Nói đến chuyện đặc thù công việc của những thẩm phán như ông, ông bảo hầu như không có chuyện có thể tạm gác công việc cơ quan để toàn tâm toàn ý với gia đình như nhiều công chức khác được. "Đây là một đặc thù của nghề này. Khi đã nhận giải quyết một vụ án, vụ kiện nào đấy là nó cứ theo đuổi người xét xử mãi cho đến lúc xong vụ án. Nhưng cũng có khi vụ án được xử xong rồi mà vẫn có cảm giác là án quá nặng, quá nhẹ hay oan sai gì đó thì còn khủng khiếp hơn nữa. Chẳng hạn như một vụ án được xét xử ngày hôm nay và phải tiếp nối sang ngày hôm sau nữa thì chẳng thể nào dứt bỏ công việc sau giờ hành chính được - những câu chuyện của vụ án, việc xét hỏi, thẩm vấn tại phiên tòa, rồi lời lẽ của bị can, bị cáo, của luật sư, rồi của gia đình họ sẽ theo mình về tới tận nhà, đi vào trong giấc ngủ để rồi sáng hôm sau vẫn còn phải tiếp tục việc xét xử".

Đó là chỉ nói một vụ án cụ thể mà việc xét xử diễn ra trong vòng hai ngày, nhưng trước đó ông cũng phải nghiên cứu hồ sơ vụ án trong vòng nửa tháng. Tuy nhiên, hồ sơ vụ án thì chưa phải điều tra công khai cho nên nó vẫn còn mập mờ giữa cái đúng hay chưa đúng, rồi lời khai của các đối tượng tại cơ quan điều tra liệu có đúng không, những chứng cứ liệu nó có xác thực không.

Đây là những vấn đề người thẩm phán phải suy nghĩ, để có được những câu hỏi sắc sảo, đúng trọng tâm đối với các đối tượng tại phiên tòa nhằm mục đích để làm sáng tỏ vụ án chính là thể hiện khả năng và bản lĩnh của người thẩm phán.

Những suy tư và áp lực khi xử án

Trong cương vị của một quan tòa công minh, cũng có những vụ án khiến ông không thể nào quên được vì những ấn tượng và chuyện xung quanh vụ xét xử đó. Ông kể, có lần ông xét xử một đồng nghiệp của ông bị truy tố về tội nhận hối lộ. Người đó vừa là bạn học, vừa là đồng nghiệp và do là người trong ngành nên họ cũng hiểu rõ những dấu hiệu phạm tội, nhưng họ vẫn cương quyết không thừa nhận tội lỗi của mình.

Khi bị cáo không thừa nhận tội trạng thì buộc lòng thẩm phán và hội đồng xét xử phải đấu tranh - cả hai bên đều hiểu rõ ràng sự việc nhưng một bên cứ muốn tránh đi, một bên lại muốn làm sáng tỏ sự thật thành ra sẽ có sự đấu tranh mà đấu tranh căng thẳng nhất là về mặt pháp lý.

Nhưng cuộc xét hỏi và thẩm tra như vậy sẽ tạo ra những phản ứng khác nhau, với một số người sẽ hiểu là ông cố làm sao để buộc tội bạn mình, còn một số người khác lại bảo ông việc gì phải làm như thế, cuối cùng cứ tuyên bản án thôi, đâu có cần phải căng thẳng tại phiên tòa như vậy.

"Thế nhưng ở vị trí chủ tọa mà không làm rõ mọi chuyện tại phiên tòa thì làm sao tuyên án. Rồi còn dư luận và công luận nữa, họ tham gia phiên tòa, họ thấy không xét hỏi để buộc tội được bị cáo, không chứng minh được tội trạng tại phiên tòa thì lấy gì mà tuyên án, mà muốn chứng minh thì sẽ dễ xảy ra xung đột, căng thẳng", ông trăn trở.

Lâu nay nhắc đến ông, nhiều người còn đặt cho ông biệt danh "Sát thủ của tội phạm mua bán mua túy", bởi ông luôn xử nghiêm khắc hơn với loại tội phạm này. Lý do theo lời ông là vì đối với tội phạm ma túy thì bên cạnh những tác hại với xã hội, nó còn có một tội ác tày trời là chỉ vì lợi nhuận bao giờ nó cũng lôi kéo người trong gia đình, họ hàng, những người thân thiết tham gia và rất dễ đi vào con đường chết.

Vụ trùm mua bán ma túy Trần Xuân Hà cách đây 4-5 năm là một ví dụ điển hình. Một người cậu đã dẫn dắt đứa cháu mình từ một sinh viên đại học trở thành một trùm mua bán ma túy. Đứa cháu này chính là Trần Xuân Hà từ Thanh Hóa vào Sài Gòn đi học, lúc đầu ông cậu giao cho cháu đi giao ma túy nho nhỏ thôi và cứ thế dần dần Hà trở thành một tay trùm mua bán ma túy xuyên quốc gia vì ông cậu có những mối quan hệ từ bên Lào, Campuchia tuồn hàng về. Sau đó hai cậu cháu đã huy động rất đông bà con họ hàng vào đường dây phạm pháp này. Khi xét xử vụ án với hơn 20 bị cáo này, ông đã tuyên tới 8 án tử hình, còn án chung thân thì đếm không hết.

Với vị trí của một vị quan tòa, ông cũng có những suy tư, trăn trở mà có lẽ không nhiều người biết được, đặc biệt là những áp lực ông phải đối mặt khi xét xử. Ông bảo hàng ngày luôn phải chịu những áp lực vô hình, đó là khi phải xét xử những vụ án được xã hội và dư luận quan tâm, chắc chắn hội đồng xét xử sẽ bị chi phối rất lớn từ thái độ và phản ứng của công luận với vụ án.

Và thái độ của công luận thường là thông qua báo chí truyền thông, nếu họ phản ánh đầy đủ hầu hết mọi khía cạnh của vụ án thì điều đó có lợi cho hội đồng xét xử, nhưng nếu phản ánh không đầy đủ thì việc xét xử và tuyên mức án nào cũng sẽ có ý kiến rằng xử nặng nhẹ này kia.

Những tình tiết diễn biến ngay tại phiên tòa cũng là một áp lực với ông, nhiều khi đó là những lời bào chữa của các vị luật sư. Điều khó khăn của hội đồng xét xử là cho dù lời bào chữa có vô lý đến đâu đi chăng nữa thì cũng phải phân tích, đánh giá, nhận xét đúng về mặt pháp lý và cả lý luận nữa.

Một áp lực nữa mà không nhiều người nghĩ đến, đó là từ chính hội đồng xét xử. Một hội đồng thường có năm thành viên, dù có nhận thức tốt về pháp luật, trình độ chuyên môn nhưng để đánh giá một sự việc, chứng cứ hoặc là khi lượng hình tổng thể cũng luôn có những sự khác nhau.

Phải thừa nhận rằng hội đồng xét xử là một tập thể chứ chưa phải là một khối vì trong hội đồng có hai thẩm phán được coi là chuyên nghiệp, còn ba hội thẩm nhân dân - đại diện cho các tầng lớp nhân dân được bầu ra để tham gia xét xử, do đó trình độ năng lực hiểu biết về mặt pháp luật cũng như sự nhận định, đánh giá sự việc đương nhiên có sự khác nhau. Chính vì thế thẩm phán phải thuyết phục được hội đồng xét xử với những lý lẽ, lập luận hợp lý để chứng minh các tình tiết sự việc mới là người thẩm phán giỏi.

Dù chưa tiếp xúc nhiều với ông nhưng qua việc quan sát tại những buổi xét xử và đặc biệt là buổi nói chuyện cũng hiểu phần nào về ông, về công việc của một vị quan tòa công minh. Từ trước tới giờ, trong công việc của mình, ông luôn chủ trương xét xử theo đường lối nhất quán là phải theo trình tự của pháp luật, còn việc mức án nặng hay nhẹ phải tùy vào mỗi vụ án, vào diễn biến của mỗi vụ việc, không thể nào có một tiêu chí chung.

Ông khẳng định: "Những vụ án từ trước tới giờ tôi xét xử chỉ có một điều nổi bật là luôn đảm bảo được tính thượng tôn của pháp luật, tức là quy định của luật pháp như thế nào thì mình vận dụng tối đa để xét xử cho công bằng và nghiêm minh, phải vừa đúng lý vừa hợp tình"