Tố Uyên - chim vành khuyên ướt cánh
Trước khi trở thành bé Nga nổi tiếng trong "Chim vành khuyên", một bộ phim kinh điển của nền điển ảnh Việt Nam những năm chiến tranh, được giải thưởng Bông sen vàng trong Liên hoan phim Việt Nam lần thứ nhất và giải xuất sắc trong Liên hoan phim quốc tế Karlovy Vari (Tiệp Khắc), Tố Uyên đã trải qua một tuổi thơ không bình yên. Mẹ mất sớm, ở cùng với mẹ kế.
May mà tới tuổi 13, Uyên đã là “Chim vành khuyên”. Trong số những cậu bé hâm mộ Uyên thuở đó có Lưu Quang Vũ, cậu bé nhỏ hơn cô một tuổi, cùng sinh hoạt trong đội văn nghệ của Cung thiếu nhi Hà Nội.
Mối tình ấp ủ từ thuở thiếu thời rồi chớm nở cùng năm tháng. Uyên trở thành diễn viên múa, diễn viên điện ảnh, khá nổi tiếng trong những vai diễn của mình: " Nổi gió", " Biển gọi", " Cô Sao", " Núi rừng hãy lên tiếng"... Vũ đi bộ đội vào lính phòng không ở sân bay Đa Phúc, sớm bộc lộ những năng khiếu nghệ thuật về thơ, kịch. Thư đi, thư về cho nhau, tình yêu của họ thực sự chín muồi vào những tháng ngày ác liệt của cuộc chiến tranh chống Mỹ. Vũ là người đàn ông đã yêu là đắm đuối, mê si.
Tình yêu đã làm nên men say trong cuộc đời trai trẻ của Vũ, anh dồn hết cho người yêu bằng những bức thư tình nồng cháy: "Ngày 12/7/1968. Tố Uyên yêu thương! Nhận được thư em viết ngày 7/2 anh mừng biết mấy. Ước gì đổi tất cả của cải và niềm vui ở trên đời để có em bên anh một giây lát lúc này... Uyên của anh, bé Nga của anh!... Tại sao em còn phải hỏi anh đã suy nghĩ kỹ chưa? Còn phải suy nghĩ gì nữa, lúc nào mà anh chẳng nghĩ về em, mong được ở gần em.
Tuỳ em thôi, còn anh nhất định giống như anh con trai trong chuyện thơ "Sóng chụ xôn xao" của dân tộc Thái: ‘Không lấy được nàng ta làm loạn giữa Phủ. Không lấy được nàng ta làm giặc giữa Mường. Vung lưỡi kiếm chém ông trời rửa hận. Chết ban ngày ta coi như nằm sưởi nắng. Chết ban đêm coi như nằm đếm sao’... Anh Vũ cũng thế đấy".
"Ngày 31/10/1969. Uyên của anh! Em bảo em sẽ yêu và chiều anh mãi. Anh cũng thế! Anh là người sống bằng tình cảm và anh muốn đến tóc bạc rồi anh vẫn yêu em với tình yêu tươi trẻ, mãnh liệt như hôm nay. Em vẫn là người yêu của anh khi đã là người vợ, người mẹ, và là người bà rồi... Nói thật đấy đừng cười nhé... Hôm nay anh cũng nhận được thư của chị Quỳnh. Chị rất tán thành, rất quý chúng mình".
Tố Uyên đã là nguồn thơ đầu tiên trong đời Lưu Quang Vũ. Những cuộc gặp gỡ ngắn ngủi, những bức thư chan chứa lời yêu đương mãnh liệt đã làm nên nguồn năng lượng dồi dào và niềm cảm hứng ngây ngất của một trái tim đang đập những nhịp đập cho tình yêu để viết nên những áng thơ tình ngọt ngào còn lại với thời gian: "Vườn trong phố", "Hơi ấm bàn tay" và phần "Hương cây" in cùng Bằng Việt năm 1968.
Cuối năm 1969, họ làm lễ thành hôn. Khi Uyên mang bầu bé Kít, Vũ thường đèo vợ đi làm bằng chiếc xe đạp cà tàng. Anh hay cùng Uyên ghé vào quán cà phê ngôi nhâm nhi, vừa ngồi ngắm vợ và làm thơ tặng vợ...
Thế nhưng, lễ hội của tình yêu thường khó có thể dài lâu, nhất là đối với những người nghệ sĩ. Hôn nhân là ngọn gió tai quái biết cách thổi tắt ngay cả những đống lửa náo nhiệt nhất. Năm 1972, họ chia tay nhau.
Khờ dại vì yêu
Trong bức thư gửi vợ ngày 11/10/1971, Lưu Quang Vũ viết: "Tố Uyên thương yêu. Hôm nay ở đây bão, trời lạnh, nhớ 2 mẹ con quá! Những ngày xa anh, em vất vả nhiều không, có nhớ anh một chút nào không? Anh rất nhớ em, nhớ căn phòng của chúng mình. Những ngày đi lang thang qua các làng ven biển, những đơn vị bộ đội, những làng mạc bị tàn phá và những rặng núi ở Trường Sơn, không lúc nào anh không nhớ về em và Kít.
Nguồn an ủi và yêu thương duy nhất với cuộc đời và những nỗi buồn của anh... Xa em, xa con mới thật hiểu em và con là thế nào đối với anh, nhiều đêm nằm mơ thấy 2 mẹ con. Nhớ, nhưng vẫn phải đi và làm việc, đi để hiểu thêm mọi người và những năm chiến tranh này. Hôn em, hôn Kít của bố! Nhớ thương nhiều".
Vậy mà sau bức thư này không lâu, Lưu Quang Vũ đã lặng lẽ chở Tố Uyên ra toà ly hôn. Và đây là bức thư Vũ viết trước khi họ đi đến quyết định này: " Tố Uyên. Chúng mình không sống với nhau được nữa. Em hãy tha thứ cho anh vì chính anh cũng chẳng vui sướng gì, lòng anh tan nát, anh khổ lắm. Anh không trách gì em cả. Ngày xưa chúng mình đã yêu nhau, đã gắn bó cuộc đời với nhau và tưởng rằng sẽ gắn bó được mãi mãi. Ngày xưa đẹp là thế, vui là thế, trong trắng là thế! Tố Uyên ạ, tại sao mọi việc lại đổ vỡ đến thế này. Tại hai ta hay tại cuộc sống khốn nạn này...
Trưa nay anh nhớ lại ngày xưa, ngày chúng ta yêu nhau, sống bên nhau vui có buồn có, bao nhiêu kỷ niệm và anh khóc mãi. Anh thương Kít, thương em, thương anh, thương cái cuộc sống nghèo nàn thảm hại này. Tố Uyên đừng oán trách gì anh nhiều và rồi mai này, trong một cuộc đời khác, em sẽ tha thứ cho anh. Chỉ mong em vui sướng và tìm được một cuộc sống như em đã định. Đó là điều anh cầu mong nhất...".
Tình yêu muôn đời có lý lẽ riêng mà chỉ những người trong cuộc mới thấu hết. Trước ngày ra toà Vũ còn viết cho chị bài thơ từ biệt: "Hai ta không đi một ngả đường dài - Không chung khổ đau không cùng nhịp thở - Những gì em cần anh chẵng có - Em không màng những ngọn gió anh trao - Chiếc cốc tan không thể khác đâu em - Anh nào muốn nói những lời độc ác - Như dao cắt lòng anh như giấy nát - Phố ngoài kia ngột ngạt những toa tầu".--PageBreak--
Giờ đây, ngồi trước tôi, chị Tố Uyên đã cười mà đáy mắt đỏ hoe những giọt lệ đắng đót chảy thầm trên gương mặt mệt mỏi bởi nhan sắc khi bộc bạch những điều gan ruột: "Ngày đó tôi còn quá trẻ, non nớt và khờ dại, sống trong một vầng hào quang lấp lánh, tôi đã không biết gìn giữ và trân trọng cái mình có. Làm một người con gái trẻ đẹp và nổi tiếng, cuộc sống cũng mệt mỏi lắm bởi phải gánh chịu bao áp lực, bao thói đời ganh ghét, bao kẻ muốn rắp tâm hại mình”. Chị nói tiếp: “Trong lúc đó, anh Vũ cũng phải chịu đựng quá nhiều phiền muộn và bức bách trong cuộc sống. Vũ đang thất nghiệp. Cuộc sống vất vưởng không ổn định. Cả hai đã không thể thông cảm và chia sẻ. Và thế rồi, tình yêu tan vỡ". Kể đến đây, chị lại khóc...
Chim vành khuyên ướt cánh
Sau đó là những ngày tháng buồn tủi nhất của chị. Vũ yêu và kết hôn với nữ sĩ Xuân Quỳnh - người bạn lớn, người chị lớn của cả Uyên và Vũ. Lúc này bé Kít mới 3 tuổi, người đàn bà cô đơn, mất mát trong con người chị bừng thức tỉnh với nỗi đau vò xé những đêm trường. "Cùng chung một khu nhà tập thể, cùng chứng kiến những dấu ấn trong đời riêng của người từng là chồng mình nay đã thuộc về người đàn bà khác, mình như điên như dại. Mình ôm con khóc suốt, có lúc cứ nghĩ phải giành lại Vũ một lần nữa".
Tôi hiểu, ở chị Tố Uyên không có cái quyết liệt, sâu thẳm và từng trải của một người đàn bà. Như nhiều nữ diễn viên khác, với chị đam mê lúc nào cũng như lần đầu, cả trong khổ đau lẫn hạnh phúc. Thôi thì đành đổ lỗi cho số phận, "Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen".
Để vá víu nỗi cô đơn trống hoác trong tâm hồn, chị đã lại đi qua những cuộc tình, tất thảy đều chẳng bình an. Làm đàn ông yêu mình không khó, khó là giữ tình yêu của họ bền lâu. "Phải mất hai năm sau mình mới chuyển đi chổ khác ở, tách xa hẳn quá khứ đau đớn ấy. Hồi đó, một mình con thơ. Cơ quan không phân cho một mét nhà để ở, mình khủng hoảng và đơn độc kinh khủng. Thế rồi mình lại dấn thân, đã lại yêu, lại khát khao hạnh phúc và mong muốn được ổn định".
Thế nhưng, cuộc đời dâu bể, con chim một lần gãy cánh, vầng hào quang của những vai diễn không vá víu nổi những khoảng trống trong cuộc đời chị. Chị thêm một lần được biết hạnh phúc làm mẹ (em của Kít là một bé gái) nhưng những người đàn ông từng theo đuổi, si mê chị sau Lưu Quang Vũ rồi cũng lặng lẽ ra đi...
Cuối cùng, rời bỏ những phù du, Tố Uyên lại trở về với ngôi nhà có mảnh vườn trong phố, sống giữa những kỷ vật, kỷ niệm và hoài nhớ. Và chim vành khuyên ướt cánh run rẩy nép vào thơ như một sự cứu rỗi để nuôi giữ ngọn lửa sưởi ấm tâm hồn mình trong quãng đời còn lại. "Ừ, hầu hết những bài thơ này mình viết cho các con và cho anh Vũ".
Tôi nhớ đến Kít - Lưu Minh Vũ, cậu con trai duy nhất đơm hoa kết trái từ tình vợ chồng Tố Uyên - Lưu Quang Vũ. Ôi Kít, tôi hiểu vì sao dù mỗi lần xuất hiện trên màn ảnh nhỏ Vũ luôn có nụ cười thường trực trên môi nhưng khó ai có thể không nhận ra trong đôi mắt anh ánh buồn day dứt như mãi xót xa niềm hạnh phúc một qua không trở lại của những người đã sinh thành ra anh