Nhạc sĩ Đoàn Bổng: Một đời lặng lẽ trôi cùng dòng sông âm nhạc

Bắt đầu từ một dòng sông

Nhắc đến Đoàn Bổng trong lĩnh vực âm nhạc, không thể không nhắc tới ca khúc “Dòng sông quê anh, dòng sông quê em”, một tác phẩm nổi bật trong sự nghiệp sáng tác của ông. Đây không phải tác phẩm đầu tay của Đoàn Bổng nhưng chắc chắn rằng với nhiều người, trong đó có tôi, bước vào thế giới âm nhạc của ông bắt đầu từ chính ca khúc này.

Nhạc sĩ Đoàn Bổng tên đầy đủ là Đoàn Chí Bổng, sinh năm 1943 tại xã Thắng Lợi, huyện Thường Tín, Hà Nội (nay là xã Chương Dương, Hà Nội). Ông được đào tạo âm nhạc bài bản tại Trường Âm nhạc Việt Nam, nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Năm 1972 ông tốt nghiệp chuyên ngành sáng tác và về làm công tác biên tập cho Đài Phát thanh Giải phóng. Sau này, ông công tác tại Đài Truyền hình Việt Nam cho đến khi nghỉ hưu.

Tôi cho rằng chính sự điềm đạm, nhất quán và trung thành với mỹ cảm âm nhạc của mình đã khiến tên tuổi Đoàn Bổng tồn tại lâu dài trong đời sống tinh thần công chúng, đặc biệt qua ca khúc “Dòng sông quê anh, dòng sông quê em” - một trong những bài song ca trữ tình được yêu mến nhất của âm nhạc Việt Nam. Ca khúc “Dòng sông quê anh, dòng sông quê em” ra đời cuối năm 1978, được phổ từ bài thơ mang tên “Dòng sông của anh, dòng sông của em” của nhà thơ - họa sĩ Lai Vu. Đó là một sự gặp gỡ thật đẹp giữa thơ và nhạc, nơi nhạc sĩ không áp đặt giai điệu lên thi ca mà để cho “cái tứ” của thơ tự dẫn lối.

Hình ảnh “sông trăng”, “sông lụa” gợi lên một miền quê Hà Tây trầm lắng, nơi dòng sông Đáy không chỉ là không gian địa lý mà còn là không gian ký ức. Trong khi đó “Dòng sông Đà quê anh/ Đá dựng ghềnh dựng thác/ Nước reo thành điệu nhạc/ Nguồn than trắng vô biên” lại mở ra không không gian của sự mạnh mẽ, của những gian khó nhưng tràn đầy nhiệt huyết xây dựng đất nước. Đoàn Bổng đã chuyển hóa chất thơ ấy thành một giai điệu mềm mại, đằm thắm, mang hơi thở dân ca Bắc Bộ nhưng không sa vào mô phỏng. Ca khúc sáng tác theo lối song ca giao duyên, lời ca ngắn gọn, súc tích, đủ để người hát và người nghe cùng “chạm” vào một điểm chung, đó là cảm xúc.

Tiếp nối một dòng sông khác

Trong gia tài sáng tác của Đoàn Bổng còn một ca khúc cùng chung chủ đề dòng sông rất được các nghệ sĩ khu vực Kinh Bắc tỉnh Bắc Ninh yêu thích đó là “Đêm sông Cầu”. Ca khúc này được Đoàn Bổng sáng tác dựa theo ý thơ trong bài thơ nổi tiếng của nhà thơ - nhà báo Đỗ Trung Lai. Tác giả bài thơ từng chia sẻ ông sáng tác “Đêm sông Cầu” năm 1980 với nguồn cảm xúc được bắt đầu từ chính cuộc tình của ông với người yêu của mình (sau này là vợ). Sau đó, bài thơ được đăng trên trang nhất của Báo Văn nghệ.

Khá thú vị, “Đêm sông Cầu” đã được nhiều nhạc sĩ phổ nhạc, trong đó có Phan Lạc Hoa, Văn Thành Nho… Thú vị hơn, mỗi nhạc sĩ lại khai thác lời thơ, ý thơ theo cách riêng để rồi từ đó, ca khúc phổ thơ đến với khán giả sớm nhất là “Từ phương anh, từ phương em” (nhạc Văn Thành Nho) do NSND Lê Dung thể hiện; và đặc biệt, năm 1982 đánh dấu sự ra đời của “Tình yêu bên dòng sông quan họ” (nhạc Phan Lạc Hoa) do NSND Thanh Hoa thể hiện.

Điều đáng nói ở đây, dù bài thơ đã có nhiều nhạc sĩ phổ nhạc, có bài đã phổ biến rộng rãi, vậy nhưng nhạc sĩ Đoàn Bổng vẫn khai thác và phổ thành ca khúc lấy tên bài thơ làm tên tác phẩm. Trong khi đó, nếu không nói nguồn gốc ca từ xuất phát từ ý thơ trong bài thơ “Đêm sông Cầu” sẽ khó có thể biết, bởi vì nó đã rất khác cả về ca từ cũng như giai điệu nếu so với bài thơ gốc và cả ca khúc của nhạc sĩ Phan Lạc Hoa. Điều này cũng gợi lên quan điểm sáng tác của nhạc sĩ Đoàn Bổng.

Bài hát “Đêm sông Cầu” của Đoàn Bổng được mở đầu bằng câu hát: “Đêm hôm qua mình em hát câu Quan họ/ Sông Cầu nước chảy lơ thơ/ Em là cô gái từ lâu tôi đợi tôi chờ/ Em là cô Tấm ngày xưa/ Đến với tôi giữa mùa trẩy hội”... Đó là những lời ca đậm màu sắc văn hóa Kinh Bắc được khoác lên bởi những nét giai điệu đậm đà chất liệu Quan họ. Khi lắng nghe ca khúc này người sành Quan họ có thể cảm nhận phảng phất đâu đó những “Đêm qua nhớ bạn”, “Nhất quế nhị lan”… nhưng không quá nệ vào giai điệu, lời ca của một bài dân ca Quan họ lời cổ cụ thể nào.

Đến sự đa dạng không lặp lại

Thực ra Đoàn Bổng không chỉ có cảm hứng với những dòng sông, trong sự nghiệp âm nhạc gắn liền với mảng sáng tác ca khúc gia tài của âm ông đã có khoảng 300 bài. Ca khúc của ông đa dạng đề tài. Chủ đề sáng tác về Bác Hồ ông có: “Hồ Chí Minh, ngọn cờ hòa bình” (thơ Romet Chandra), “Hát về Người” (phỏng thơ Phạm Hổ), “Từ làng Sen con hát tên Người”… Chủ đề về Hà Nội Đoàn Bổng cũng dành nhiều tâm huyết và có nhiều ca khúc như “Hà Nội của tôi” (thơ Quốc Toản), “Hà Nội đêm” (thơ Trần Minh), “Hà Nội, thu lại về” (thơ Nguyễn Thị Hồng), “Thành phố ngàn năm văn hiến”... Ông còn có tác phẩm “Bài ca Mặt trận Tổ quốc” được chọn làm bài hát truyền thống của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Và trong rất nhiều ca khúc của Đoàn Bổng, tôi còn ấn tượng với 2 ca khúc: “Hà Nội những kỷ niệm trong tôi” và “Về Hà Tây đi em”.

Điều khiến tôi ấn tượng nhất với “Hà Nội những kỷ niệm trong tôi” là nét lạ của ca khúc này. Một ca khúc ngắn gọn có cấu trúc đơn giản gồm chỉ một đoạn duy nhất. Cái hay là một đoạn nhạc thường chỉ xuất hiện trong dân ca, ít khi được khai thác thành bố cục của một ca khúc, vậy nhưng Đoàn Bổng đã khai thác. Lạ nữa, dù môt đoạn gồm hai câu nhưng giữa hai câu lại có sự đối lập. Ở đó, câu một mang tính trữ tình tự sự giống như nét đặc trưng của dòng ca khúc về Hà Nội với ca từ: “Tôi yêu Hà Nội từ ngày còn ấu thơ/ Tôi yêu Hà Nội từ vòng tay mẹ ru/ Tôi yêu Hà Nội từ đoàn quân chiến thắng tiến về Thủ đô”. Câu hai là điệp khúc của tác phẩm ông đã khai thác nhịp điệu hành khúc tạo nên một sự “đột biến”: “Kỷ niệm ấy trong tôi không bao giờ phai mờ/ Và từ đó trong tôi sáng lên như màu cờ/ Hình đoàn quân năm xưa nay vào muôn ý thơ/ Để chiều Hồ Tây anh bên em đi vào trong giấc mơ”.

Viết ca khúc về Hà Nội ở thể một đoạn chắc xưa nay chỉ có Đoàn Bổng; hơn nữa, trong một đoạn lại có hai câu mang tính tương phản mà nghe rất “bắt tai” chắc xưa nay cũng chỉ có Đoàn Bổng. Và đây cũng là một cái tài cần nhắc đến của ông. 

Bên cạnh đó, “Về Hà Tây đi em” với những câu hát chân chất mà ngập tràn yêu thương: “Về Hà Tây đi em/ Có bao con đường quen/ Đường Thường Tín yêu thương/ Kỷ niệm phút giận hờn…” rồi “Người Hà Tây quê ta/ Nguồn tài nguyên thi ca/ Đất thiêng rạng danh anh tài/ Núi sông ghi nhớ muôn đời/ Ai đó không có tình quê/ Như cây mất rễ người ơi!”. Khi còn học nhạc viện và tiếp xúc ca khúc này cảm giác của tôi là thấy nó… hơi sến. Nhưng khi về vùng đất xứ Đoài những lời ca ấy luôn ngập tràn, nhất là trong đám cưới dường như không thể thiếu, ngay cả bây giờ khi Hà Tây đã sáp nhập về Hà Nội nhiều năm nhưng ca khúc này vẫn được vang lên đâu đó khắp vùng đất xứ Đoài xưa. Sinh thời nhạc sĩ Đoàn Bổng từng rất tự hào và chia sẻ với người viết rằng ca khúc này giống như tỉnh ca không chính thức, rất được người dân yêu thích. Ngẫm lại mới thấy màu sắc dân ca đồng bằng Bắc Bộ có ở trong đó.

Nhạc sĩ Đoàn Bổng từng khẳng định quan niệm trong sáng tác bằng câu nói giản dị: “Đừng bao giờ tự giẫm vào chân mình”. Quả thực điều đó thể hiện rõ trong sự đa dạng đề tài, cách thức sáng tác và màu sắc dân gian trong tác phẩm của ông. Bên cạnh âm nhạc, Đoàn Bổng còn sáng tác thơ, ông đã xuất bản nhiều tập thơ.

Ra đi ở tuổi 83 và để lại phía sau những ca khúc nhưng một khi “Dòng sông quê anh, dòng sông quê em” hay nhiều ca khúc khác của ông vẫn còn được cất lên, thì ở đâu đó, nhạc sĩ Đoàn Bổng vẫn đang hiện diện, không phải như một tượng đài, mà như một dòng sông hiền hòa, tiếp tục chảy trong đời sống âm nhạc.