Anh hướng đến Brexit bằng mọi giá?

• Nước Anh đang "sạc đầy pin" cho một Brexit không thỏa thuận
• Tân Thủ tướng Anh liệu có thể đảo ngược ván bài Brexit?
• "Thủ tướng Brexit" đích thực?

Lần đầu tiên phát biểu trước các nghị sĩ Hạ viện ngày 25-7 trên cương vị mới, tân Thủ tướng Johnson tuyên bố bỏ thỏa thuận với EU mà người tiền nhiệm Theresa May đã dày công bàn thảo trong 3 năm qua. Thay vào đó, ông bày tỏ niềm tin mạnh mẽ rằng mình đủ khả năng thuyết phục được các lãnh đạo EU đồng ý một thỏa thuận "tốt hơn cho nước Anh" trong cuộc chạy đua thời gian vô cùng gấp rút chỉ có 98 ngày.

Nội các cực hữu

Quan điểm của Thủ tướng Johnson là nước Anh chắc chắn sẽ rời EU vào ngày 31-10 trong bất cứ hoàn cảnh nào. Một mặt ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuẩn bị tình huống Brexit không thỏa thuận, nhưng mặt khác cho biết ông muốn một Brexit có thỏa thuận và ông sẽ làm hết sức mình để đạt được. 

Ông Johnson cũng tuyên bố sẽ không chấp nhận kế hoạch "chốt chặn" (backstop) nhằm tránh đường biên giới cứng trên đảo Ireland vì cho rằng điều này làm nước Anh bị lệ thuộc vào chính sách kinh tế của EU. Ông muốn dùng kế hoạch "các sắp xếp khác" để thay thế mà ông đánh giá là "tương đồng hoàn hảo" với nội dung của Thỏa thuận thứ Sáu Tốt lành - hiệp định hòa bình ký năm 1994. 

Để thể hiện quyết tâm Brexit bằng mọi giá, ông Johnson đã thay đổi nội các "nặng tay nhất", khi thay tới 18 vị trí bộ trưởng trong tổng số 31 thành viên. Những vị trí bộ trưởng quan trọng nhất đều là những người ủng hộ Brexit cho dù có thỏa thuận hay không có thỏa thuận. Một số bộ trưởng mới thậm chí tin rằng một Brexit không thỏa thuận sẽ gây thiệt hại lớn cho EU nhưng ít gây tổn hại cho Anh. Bằng việc "thay máu" mạnh tay, Thủ tướng Johnson đã gửi đi thông điệp: nội các cũ đã làm việc thất bại và ông chọn những gương mặt mà ông cho rằng có thể hoàn thành được sứ mệnh ông đặt ra.

Tuy nhiên, cũng có cách nhìn khác trong đảng Bảo thủ về cách lựa chọn này của ông Johnson: nội các của tân Thủ tướng đã phản ánh thực tế là những người thuộc phe cực hữu đang nắm giữ quyền điều hành trong đảng Bảo thủ và trong chính phủ. Chính phủ mới bao gồm những người hoài nghi EU, sẽ sẵn sàng trả bất kỳ giá nào cho Brexit. 

Ngay cả Jacob Rees-Mogg, lãnh đạo của các phần tử cực đoan chống EU, cũng có một vị trí trong nội các. Gần đây, ông đã chế giễu Bộ trưởng Ngân khố vì ước tính Anh có nguy cơ mất 90 tỷ bảng do Brexit. Rees-Mogg hứa hẹn điều ngược lại, nói rằng Brexit không có thỏa thuận có thể thúc đẩy nền kinh tế thêm 80 tỷ bảng.

Được ăn cả, ngã về không

Nếu ông Johnson thuyết phục được EU chấp nhận sửa thêm đôi chút so với thỏa thuận của bà May đã đạt được với EU trước đây - chẳng hạn như kéo dài thêm thời kỳ chuyển đổi, và điều này sẽ "giải độc" được vấn đề đường biên giới Ireland, hay là bằng cách nào đấy có thời hạn đối với kế hoạch "chốt chặn", Brexit sẽ có thỏa thuận. Đây là kịch bản đẹp nhất cho nước Anh, EU, cho chính phủ của ông Johnson và đảng Bảo thủ.

Cũng có người cho rằng ông Johnson có vẻ như đang cố gắng sử dụng các chiến thuật sợ hãi để đe dọa lãnh đạo mới của EU ở Brussels để buộc họ ngồi trở lại bàn đàm phán một thỏa thuận mới với một số điều được cho là "không thể thương lượng" trước đây. Chúng bao gồm kế hoạch dự phòng cho một biên giới mở giữa Ireland và Bắc Ireland (backstop), mà Thủ tướng Johnson nói là "đã chết". Đó là một chiến thuật "được ăn cả, ngã về không", và ông Johnson biết rằng nó có thể thất bại vì Quốc hội Anh đã thề sẽ sử dụng tất cả các phương tiện theo ý mình để ngăn chặn Brexit không thỏa thuận.

Tuy nhiên, nếu như ông Johnson không thuyết phục được các nhà lãnh đạo EU, và nước Anh đi theo hướng Brexit không thỏa thuận. Trong trường hợp này, Thủ tướng Johnson có thể sẽ đi vận động khắp đất nước về Brexit không thỏa thuận và như vậy sẽ đẩy các phe còn lại xích gần với nhau hơn để chống lại ông. 

Nguy hiểm ở đây là chiến dịch bầu cử ủng hộ cho Brexit không thỏa thuận sẽ khiến không chỉ các đảng đối lập mà cả những người thuộc phe ủng hộ gần gũi châu Âu và thậm chí những người Bảo thủ ủng hộ việc rời EU một cách mềm dẻo, cũng sẽ đoàn kết lại để chống ông. 

Những gì Thủ tướng mới phát biểu về Brexit khiến nhiều người trong giới phân tích chính trị Anh cho rằng "ván bài" đánh cược Brexit của ông Johnson có thể đặt nước Anh vào tình thế rủi ro, hậu quả khôn lường, mất mát cả về phương diện kinh tế lẫn chính trị.      

Hai bên đều mất mát

Trong nhan đề "Brexit không thỏa thuận: "Anh và EU đã chuẩn bị ra sao", tờ Financial Times đặt ra những tác động tiêu cực và gián đoạn trong nhiều hoạt động xảy đến cho hai bên ngay sau đó, nếu việc chia tay diễn ra không kèm theo thỏa thuận và các bước chuẩn bị dự phòng viễn cảnh này bị tiến hành chậm chạp. Đầu tiên phải kể tới ngành dịch vụ tài chính, một trong những ngành mũi nhọn của Anh. 

Brexit không thỏa thuận sẽ khiến các doanh nghiệp tài chính Anh mất quyền hưởng lợi từ thị trường chung châu Âu. Về lâu dài, đã rời EU, dù có thỏa thuận hay không, mức độ tiếp cận vào thị trường tài chính châu Âu của doanh nghiệp Anh sẽ bị giới hạn hơn bây giờ nhiều. Trên hết, Financial Times dự đoán ngành tài chính của Anh sẽ nhiều khả năng gặp gián đoạn lớn từ những thay đổi nếu Brexit diễn ra không có thỏa thuận.

Cũng trong viễn cảnh đó, lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề tiếp theo có thể nhắc tới là mảng trao đổi dữ liệu. Mỗi ngày có một lượng khổng lồ các dữ liệu được chia sẻ bởi các doanh nghiệp và tổ chức dịch vụ công từ hai bên. Các doanh nghiệp công nghệ, y tế và nhiều dịch vụ khác của Anh sẽ ngay lập tức gặp tác động, vì trao đổi dữ liệu đóng phần then chốt trong làm việc với các khách hàng từ EU. 

Sự gián đoạn trao đổi thông tin cũng là rào cản cho thương mại và trong trường hợp xấu nhất thậm chí khiến nhiều doanh nghiệp Anh phải đóng hoạt động của mình ở lục địa. Về lâu dài, Anh cho biết muốn ký một thỏa thuận trao đổi thông tin với EU, với những đặc quyền chia sẻ như tư cách nước thành viên hiện nay. Nhưng theo Brussels, một thỏa thuận như vậy có thể mất nhiều năm mới thành hình.

Về vấn đề thuế và hải quan, sau khi rời liên minh, doanh nghiệp Anh sẽ phải tuân thủ mọi thủ tục của một nước không phải thành viên, như điền các tờ khai hải quan, chịu kiểm tra gắt gao hơn về bao bì và an toàn thực phẩm khi xuất khẩu vào EU. Đầu năm nay, Chính phủ Anh đã gửi thư tới hơn 145.000 doanh nghiệp có hoạt động thương mại với phía EU, để kêu gọi đăng ký tham gia hệ thống giúp đơn giản hóa thủ tục. Nhưng chỉ có khoảng 10.000 doanh nghiệp xác nhận tham gia, tính đến hiện tại. Con số trên cũng phần nào cho thấy mức độ chuẩn bị của doanh nghiệp Anh.

Châu Âu cũng có những lĩnh vực phải lo ngại sau Brexit, đặc biệt là đánh bắt thủy hải sản. Tàu cá của EU sẽ mất quyền đánh bắt tại các vùng biển thuộc Vương quốc Anh và đây được đánh giá là thiệt hại lớn với phía EU. Châu Âu ước tính giá trị kinh tế mang lại từ hải sản thuộc vùng biển Anh lên tới 585 triệu Euro. 

Ủy ban châu Âu đã thông qua một số luật khẩn cấp, cho phép ngư dân trong khối được đền bù trong trường hợp đột ngột mất quyền đánh bắt tại các vùng biển thuộc Anh. Phía EU cũng cho rằng sẽ cấp quyền đánh bắt tại vùng biển của mình cho ngư dân Anh, nếu nước này chấp thuận việc trao đổi tương tự.